آخرين مرتبت كمال انسان ترقى نفس او و رسيدن بمرتبت عقل بالمستفاد است كه مرتبت تكميل قواى علمى و عملى آن مىباشد . در هر حال مراد از كمال اول امرى است كه شيئيت شىء به آنست و مراد از كمال ثانى آثار و تبعات صور فعليهء نوعيه است مثلا كمال اول ميوه شكل و صورت آنست كه مقوم آنست و كمال ثانى آثار و نتايج مترتبهء بر آنست . صورت و حد طبيعى هر شىء كمال اول آنست ، قطب الدين گويد : كمال اول چيزى است كه شىء بوسيلهء آن در ذاتش كمال يابد و كمال ثانى چيزى است كه شىء در صفاتش به آن كمال يابد و از آن جهت كمال ثانى گويد كه متأخر از كمال نوع است . ( درة التاج بخش سوم ص 91 ) . « فنقول فهي اذن كمال للجسم لكن الكمال منه اولى و هو الذى يصير به النوع نوعا بالفعل مثل الشكل للسيف و الكرسى و منه ما هو ثان و هو الذى يتبع نوعية الشيء من افاعيله و انفعالاته كالقطع للسيف و التميز و الروية و الاحساس و الحركة الارادية للانسان فان هذه كمالات ثانوية ليس يحتاج النوع فى ان يكون نوعا بالفعل الى حصول هذه الامور له بالفعل بل اذا حصل له مبدأ هذه الأشياء بالفعل حتى صار له هذه الأشياء بالقوة القريبة بعد ما لم يكن الا بقوة بعيدة » . . ( اسفار ج 4 ص 4 و رجوع شود به كشاف 1264 - شفا ج 1 ص 280 - ج 2 ص 204 ) . در عرفان كمال منزه بودن از صفات و آثار ماده است و نزد صوفيان بر دو قسم است . يكى كمال ذاتى كه عبارت از ظهور حق تعالى است بر نفس خود بنفس خود لنفس خود بدون اعتبار غير و غيريت و غناء مطلق لازمهء اين كمال است و معنى غناى مطلق مشاهدهء حق است خود را فى نفسه باتمام شئونات و اعتبارات الهيه و كيانيه با احكام و لوازم آنها دوم كمال اسمائى كه عبارت از ظهور حق است بر نفس خود و شهود ذات خود در تعينات خارجيه يعنى عالم و ما فيها و اين شهود عبارت از شهود عيانى و عينى وجودى است مانند شهود مجمل در مفصل . ( كشاف ص 1265 ) تركيبات در معنى عرفانى و فلسفى كَمالِ آدَمى - ( اصطلاح فلسفى ) كمال آدمى در چهار چيز است اقوال نيك ، افعال نيك ، و اخلاق نيك و معارف . و مراد از معارف معرفت چهار چيز است ، معرفت دنيا ، معرفت آخرت ، معرفت خود ، معرفت پروردگار . ( رجوع شود به انسان كامل ص 31 ) و رجوع بكمال شود . كَمالِ اوّل كَمالِ ثانى ( اصطلاحات فلسفى ) رجوع شود به كمال كَمالِ صَناعى - كمال صناعى مقابل كمال طبيعى است و عبارت از صفت و امرى است كه بواسطهء صنع در شىء پديد ميآيد .