حق را دو نوع علم است يكى علمى كه تابع معلوم است از صور حقايق اسماء الهى و ديگر علمى كه متبوع است و مقدم بر ايجاد معلومست علم حق تعالى باشياء كه تابع معلومست عين وجود اشياء است و علم او به تمام اشياء واحده واحده‌ايست و در عين وحدت علم بهمهء اشياء است و همانطور كه وجود ممكنات مستهلك و منطوى در پرتو وجود ذات حق‌اند علوم ممكنات نيز منطوى و مستهلك در ذات حق‌اند و همانطور كه وجود او حقيقت وجود است و كل الوجود است علم او نيز حقيقت علم است و كل معلوم است و اين است معنى علم اجمالى در عين كشف تفصيلى چنان كه بيايد و بالاخره در مورد علم خدا باشياء اقوال مختلفى است از اين قرار الف - عدهء از مشائيان گويند علم حق باشياء عبارت از ارتسام صور ممكنات است در ذات حق و حصول آنها حصول ذهنى است ب - وجود صور اشياء در عالم خارج مناط و ملاك عالميت حق است و بنا بر اين علم ذات او باشياء غير وجود عالم نيست ج - علم حق عبارت از اتحاد او است با صور معقوله اين عقيده و گفتار فورفوريوس است د - علم حق باشياء عبارت از علم او است بثابتات ازليه و معدومات ممكنه كه ثبوت آنها بنحو ثبوت علمى است و - علم حق به ممكنات علم اجمالى است و از راه علم او است بذات خود از آن جهت كه ذات او علت تامهء تمام ممكنات است بر ترتيب و نظام معين و علم به علت تامه موجب علم بمعلول است و ذات حق عالم بذات خود است پس ذات او عالم به تمام موجودات است و علم او بموجودات لازمه علم او است بذات خود و چنان كه وجود ما سواه تابع وجود او است علم آنها نيز تابع علم او مىباشد بذات خود « ثبت و تحقق ان العلم بالعلة التامة او المقتضية يوجب العلم بالمعلول بل ثبت ان العلم بذى السبب لا يحصل الا من جهة العلم بسببه » ( اسفار ج 3 ص 46 ) . ( قد مضى فى العلم الكلى ان العلم التام بالعلة التامة او لجهة كونها علة يقتضى العلم التام بمعلولها ) ( اسفار ج 3 ص 36 ) . ز - علم او بمعلول اول تفصيلى است و بما سواه اجمالى است و همين طور معلول اول عالم است به خود و بمعلول دوم بعلم تفصيلى و بما سواه بعلم اجمالى . . . . . و بالاخره بعضى علم حق را منفصل از ذات حق ميدانند و در كيفيت آن اختلاف دارند و بعضى منفصل نمىدانند و در كيفيت آن اختلاف دارند ( اسفار ج 3 ص 37 ) . شيخ اشراق گويد « فاذن الحق فى العلم قاعدة الاشراق و هو ان علمه بذاته هو كونه نورا لذاته و ظاهرا لذاته و علمه بالاشياء كونها ظاهرة له اما بانفسها او متعلقاتها التى هى مواضع الشعور المستمر للمدبرات العلوية و ذلك اضافة و عدم الحجاب » ( مجموعه دوم مصنفات ص 152 و رجوع شود به تفسير ص 1699 ، 1708 تهافت التهافت ص 451 ، 336 ، 521 ) .