نفس افعالى كه موصوف به خوبى و بدى و حسن و قبح‌اند و نام عقل بر اين سه باشتراك لفظى است در كتب اخلاق اطلاق بر مواظبت افعال تجربيه شده است و بنا بر اين كلمهء عقل اطلاق بر امور فوق يعنى مواظبت بر افعال تجربيه و امورى كه بوسيلهء آنها خوب از بد جدا مىشود شده است . انكساكورس گويد : در عالم وجود دو قوت مىباشد كه مدار كون و فساد بر آنها است و آن دو قوت متضاد يكديگراند و ( حب و نفور - محبت و غلبت ) اند و علاوه بر آن دو قوت قائل به عقل حاكم و ناظم و مدير بر اشياء است و بالاخره مراد از عقل در كلمات فلاسفه گاه عقل انسانى است يعنى موجود مجرد مدرك كليات و گاه عقولى كه باضافهء نفوس مجرده جهان ما فوق و ما وراء طبيعت را تشكيل ميدهند مىباشد . مراد آنها از عقل انسانى همان قوت مدركهء كليات است كه نفس ناطقه نماند و در اين مورد دو نظر هست يكى آنكه عقل و نفس انسانى از عالم عقول و نفوس در ابدان نزول كرده و نظر ديگر آنكه نفوس جسمانية الحدوث‌اند و روحانية - البقاء و بدن محل و مقر تكميل نفوس است بنا بر نظر دوم نفوس در مرتبت كمال خود و اتصال به عقل فعال بمرتبت عقلى رسيده و عقل بالمستفاد ميشوند و بنا بر نظر دوم نيز مرتبت كمال قوت مدركه كليات را عقل گويند و در هر حال مراد از عقل انسانى همان قوت كمال نفس است « العقل ليس شيئا غير ادراك صور الموجودات من حيث هى فى غير الهيولى » . ( تهافت التهافت ص 15 لا ) . « العقل الانسان انما هو ما يدرك من ادراكه من صور الموجودات و نظامها » . ( تهافت التهافت ص 215 ) . « العقل ليس هو شىء اكثر من ادراكه الموجودات باسبابها » ( تهافت التهافت ص 532 ) . « و هذه القوى التى تدرك المعقولات جوهر بسيط و ليس بحسبم و لا يخرج من القوة الى الفعل و لا يصير عقلا تاما الا بسب عقل مفارق و هو العقل الفعال الذى يخرجه الى الفعل » . ( عيون المسائل ص 17 ) . « و اذا ملت و اردت يا اخى ان تعرف ما العقل الانسانى فليس هو شيئا سوى النفس الانسانية التى صارت علامة بالفعل بعد ما كانت علامة بالقوة » . ( از اخوان ج 1 ص 350 ) . و فرق ميان علم و عقل آنكه علم عبارت از تصور چيزى است چنان كه هست و عالم كسى است كه چيزى را آن طور كه هست تصور كند و عقل جوهر بسيطى است كه مردمان چيزها را به دو اندر يابند . حيات نگاه‌دارندهء جسد است و نفس ناطقه نگاه‌دارندهء حيات است و عقل نگاه‌دارندهء نفس ناطقه و شرف‌دهندهء او است بشناخت جوهر خويش . ( از جامع الحكمتين ص 249 ) و اما عقل بمعنى مفارق و عقول مجرده طوليه و عرضيه بيان اثبات وجود آنها از اين قرار است كه فلاسفه به حكم قاعدهء « الواحد لا يصدر عنه الا الواحد » و اين اصل كه « ليس فى طباع الكثره بما هى كثرة ان يصدر عنه مبدعان معا بل واحدا فواحدا » و قاعدهء « ان البسيط الذى لا تركيب فيه اصلا لا يكون عله لشيئين » و اصل لزوم