عشق مصيبت و بلا و هجران ثمر آرد اى آمده براى وصال نگار خويش * نشنودهء كه عشق سراسر بلا بود پروانهء ضعيف كند جان و دل نثار * تا پيش شمع يك نفس او را بقا بود عشق را به حقيقى و مجازى تقسيم كرده‌اند عشق مجازى كه ابتداء ، محبت و هوى و بعد علاقه و بعد وجد و عشق است كه منشأ آن هوى و حب مجازى است و پس از مرتبت عشق شغف است كه سوزاننده قلب است ( از مقدمهء شرح گلشن راز ص 53 رسائل خواجه عبد الله ص 125 - 125 - مقدمهء نفحات ص 124 اسرار التوحيد ص 224 ) و عشق حقيقى الفت رحمانى و الهام شوقى است « و العشق شبكة الحق » و ذات حق كه واجد تمام كمالات است و عاقل و معقول بالذات است عاشق و معشوق است و بالجمله عشق حقيقى عشق بلقاء محبوب حقيقى است كه ذات احديت باشد و ما بقى عشقها مجازى است و در محل خود بيان شده است كه عشقهاى مجازى هم يا محبوب و ممدوح است و يا مذموم و ناپسند بر حسب منشأ و مبدأ و اساس آن كه عشق حيوانى است و يا غير حيوانى و عشق يا عشق پست حيوانى است و يا محبت پاك است به زيبارويان و مظاهر جمال حق از جهت آنكه مظهر حق‌اند . و بالاخره در اينكه محبت و عشق و علاقه پايه و اساس زندگى و بقاء و موجوديت عالم است شكى نيست زيرا تمام حركات و سكنات و جوش و خروش جهانيان بر اساس محبت و علاقه و عشق است و بس . و عرفا گويند حتى وجود افلاك و حركات آنها بواسطه عشق و محبت است . و گويند سلطان عشق خواست كه خيمه به صحرا زند ، در خزائن بگشود ، گنج عشق بر عالم پاشيد . ور نه عالم با بود و نابود خود آرميده بود و در خلوتخانهء شهود آسوده « كان الله و لم يكن معه شىء » ( لمعات ص 374 - كشاف ص 1022 طرائق ص 106 - شرح تعرف ج 4 ص 35 - مقدمهء نفحات ص 126 - - محبت‌نامه ص 40 ) . برخى از تركيبات : جام عشق ، شوق عشق ، نفحهء عشق ، بوى عشق ، بلاهاى عشق ، آواز عشق ، سوختهء آتش عشق ، راز عشق ، دست بيداد عشق ، سوختهء عشق ، نيران عشق ، غم عشق ، زنگار عشق ، بوتهء عشق ، قرعهء عشق ، سوختگان آتش عشق ، شكار عشق ، بازار عشق ، آتشكدهء عشق الهى ، غيرت عشق ، جاذبهء عشق ، دلالان عشق ، بزم عشق ، شراب عشق ، نداى عشق ، دولت عشق ، افسانهء عشق ، نداى عشق ، دولت عشق افسانه عشق ، گلشن سراى عشق ، لالى عشق ، ريحان عشق ، عشق جمال يار ، كمال عشق ، لالهء عشق ، سلطان عشق ، اسرار عشق ، بادهء عشق . ( از اخوان ج 3 ص 267 - 272 - اسفار ج 3 ص 139 ، 147 ، ج 1 ص 127 ج 2 ص 161 - مبدأ و معاد ص 110 - رسائل فلسفيه رازى ص 39 - 40 ) . عِشقِ اصغَر عِشقِ اكبَر عِشقِ أوسَط عِشقِ حَقيقى