جهت بنفسه حجت نمىباشد مگر آنكه عقل و يا شرع اعتبارا آن را حجت بدانند . ظن اگر از طريقى كه حجيت آن طريق بالاخص مورد تصديق شارع گرديده است حاصل شود آن را ظن خاص و اگر از طريق ديگر بدست آيد آن را ظن مطلق گويند . مثلا ظن حاصل از خبر واحد و ظواهر كتاب و اجماع منقول و امثال آنها ظن خاص مىباشد چه آنكه حجيت آنها بشرح دلائل مذكوره در فصول گذشته از طرف شارع تأييد گرديده است يعنى شارع خبر واحد و ظواهر كتاب و اجماع منقول را حجت دانسته بنا بر اين ظن ناشى از آنها ظن خاص خواهد بود . ولى ظن ناشى از قياس و غلبه شهرت و امثال آنها ظن مطلق مىباشد چه آنكه شارع حجيت آنها را تأييد نفرموده است . ظن خاص چون بر حسب جعل شارع حجت و قائم مقام قطع تلقى گرديده لذا در همه جا و در همه حالات حجت مىباشد خواه مكلف براى كشف واقع طريق ديگرى در دسترس داشته باى خير ؟ لكن ظن مطلق چون از طرف شارع حجت فرض نشده لذا متابعت از آن فقط در صورتى جائز است كه مكلف از ادراك واقع مأيوس گرديده و چارهء جز از تعبد به ظن نداشته باشد - زيرا اگر بطريقى از طرق متمكن از ادراك واقع باشد در اين صورت متابعتش از ظن مطلق كه نه كاملا كاشف از واقع و نه از طرف شارع حجت فرض شده است بر خلاف منطق و ضرورت عقل خواهد بود . پس فقط در هنگام غيبت امام و انسداد باب علم و يأس از ادراك واقع است كه ظن مطلق اعتبارا جانشين قطع شده و به حكم عقل حجت ميگردد چه آنكه اگر در اين هنگام ظن مطلق واجب الاتباع نشود لازم مىآيد كه احكام الهيه كه اكثرا مبتنى بر ادلهء ظنيه و أمارات غير علميه ميباشند متروك گرديده و در بارهء كليهء آنها اصالة العدم جارى شود - و بديهى است در اين صورت اساس دين منهدم و شيرازهء آن متلاشى مىشود . و بعلاوه چون ترك واجب و ارتكاب به حرام بطور قطع متضمن مفسدهء دنيوى و عقوبت اخروى ميباشند لذا چنانچه مكلف از يك طرف به ثبوت حكم ايجابى و يا تحريمى ظن حاصل نمايد و از طرفى ديگر قادر بكشف واقع نباشد - در اين صورت عقلا ملزم ميگردد كه به ظن خود عمل نموده و آن واجب را انجام و آن حرام را ترك بگويد - زيرا دفع ضرر مظنون به حكم عقل لازم است - پس در مواردى كه مكلف بوجود حكمى گمان پيدا كرد و ضمنا متمكن از ادراك واقع نگرديد بناچار بضرورت عقل بايد به ظن مزبور عمل كند . خلاصهء كلام آنكه حجيت ظن خاص بر حسب جعل شارع و حجيت ظن مطلق بضرورت عقل است - و نيز ظن خاص در همه جا لازم الاتباع است ولى ظن مطلق فقط در مواقع انسداد باب علم لازم العمل مىباشد . راجع به ظن در ضمن فصول آينده نيز بحث خواهيم كرد . ( اصول رشاد 237 ) ظَنّ و اخَواتُها - ( اصطلاح ادبى ) افعال قلوب را گويند كه « ظن ، علم ، راى ،