يكديگر . و با اجرام سفلى ، و مقادير حركات ، و اجرام و ابعاد ايشان - و آن را علم هيأت - و علم نجوم خوانند . و احكام نجوم خارج افتد ازين نوع . و چهارم معرفت نسب مؤلفه - و احوال آن ، و آن را علم تأليف خوانند . و چون در آوازها به كار دارند - باعتبار تناسب با يكديگر - و كميت زمان سكنات كه در ميان آوازها افتد [ آن را ] علم موسيقى خوانند . و فروع « علم » رياضى چند نوع بود ، چون : علم مناظر - و مرايا ، و علم جبر و مقابله و علم جر اثقال و علم مساحت - و غير آن چون : علم جمع - و تفريق . بهندى و علم حيل چون : صندوق ساعت و امثال آن . و علم اگر متحركه [ و علم تقاويم و علم نقل مياه ، و اما اصول علم هشت صنف بود : اوزان ] - و موازين و علم زيجات - و اول معرفت مبادى متغيرات ، چون : زمان - و مكان ، و حركت - و سكون ، و نهايت و لا نهايت ، - و غير آن . و آن را سماع طبيعى گويند . و دوم معرفت اجسام بسيطه و مركبه ، و احكام بسايط علوى و سفلى و آن را سما و عالم گويند . و سيم معرفت اركان - و عناصر و تبدل صور بر مادهء مشتركه و آن را علم كون و فساد گويند . و چهارم معرفت اسباب - و علل حدوث حوادث هوائى - و ارضى مانند : رعد و برق ، و صاعقه - و باران - و برف - و زلزله - و آنچه بدان [ ماند ] و آن را آثار علوى خوانند . و پنجم معرفت مركبات - و كيفيت تركيب آن و آن را علم معادن خوانند . و ششم معرفت اجسام ناميه ، و نفوس - و قوى آن ، و آن را علم نبات خوانند . و هفتم معرفت احوال اجسام متحركه به حركت ارادى ، و مبادى حركات ، و احكام نفوس - و قوى آن و آن را علم حيوان خوانند . و هشتم معرفت احوال نفس ناطقهء ( انسانى ) و چگونگى تدبير - و تصرف او در بدن - و غير بدن ، و آن را علم نفس خوانند . و فروع علم طبيعى نيز بسيار بود مانند : علم طب و علم احكام نجوم و علم فلاحت و غير آن ، چون : علم فراست - كه استدلال است از خلق بر خلق ، و علم تعبير و علم كيميا و علم طلمسات - كه عبارتست از تمزيج قوى سماوى ، بقوى بعضى اجرام ارضى - تا از آن قوتى حاصل شود - كه مبدأ فعلى غريب شود درين عالم . و علم نيرنجات يعنى تمزيج قوى ارضى - بعضى با بعضى - تا از آنجا قوتى با ديد آيد كه ازو فعلى غريب صادر شود . و اما علم منطق - كه حكيم ارسطاطاليس آن را مدون كرده است - و از قوت بفعل آورده ، مقصودست بر دانستن كيفيت دانستن چيزها ، و طريق اكتساب مجهولات ، بس بحقيقت آن علم است - بعلم ، و بمنزلت ادات « تحصيل » ديگر علوم را ، و او نه قسم است : قسم اول ايساغوجى - يعنى مدخل منطق مشتمل بر اقسام الفاظ - و كليات خمسهء مفرده : جنس ، و نوع ، و فصل ، و خاصه ، و عرض عام . قسم دوم قاطيغورياس - يعنى