منطقى بر مسلمين نامعلوم مىماند وى در اين كتاب با بيان ساده منظور و مفاد اصطلاحات مهم منطق را براى ديگران تفسير كرده است . البته ميدانيم كه شيخ الرئيس ابن سينا بنا به اقرار خود اگر رسائل فارابى نمىبود بار ديگر توجه بعلوم فلسفى نمىكرد . او گويد من پس از مدتها كه از فهم فلسفه و اصطلاحات منطق مأيوس شدم ، به كتاب فارابى برخوردم و درهاى علوم منطقى و عقلى برويم گشوده شد . جائى كه ابن سينا اين سخن را بگويد از ديگران چه انتظارى هست . شيخ الرئيس خود با اينكه شارح ارسطو است در منطقيات شفا نظريات بديعى دارد ، در هر حال شيخ الرئيس علاوه بر بيان متن ارسطو خود توضيحاتى دارد كه نمىتوان وى را كاملا مقلد و پيرو ارسطو دانست . ( رجوع شود به المدخل الى المنطق . مصر 1953 و مقدمه منطقيات شفا . ابراهيم مذكور مصر 1375 ) اخوان الصفا منطق را در قسمت رياضيات آورده و آن را جزء مباحث رياضى ميدانند و واژگونگى خاصى در مقدمات و تعاريف آن ايجاد كرده‌اند . تعريف قديمى آن را بر هم زده و گفته‌اند « انسان حى ناطق مائت » است . نطق را بر دو قسم لفظى و نفسى دانند . اينان در باب مسائل منطقى توجه چندانى به ارسطو ندارند و خود ابتكاراتى در اين باب كرده‌اند و براى تطبيق مسائل و قضايا و اشكال منطقى از مسائل فلسفى و رياضى استفاده كرده‌اند . يكى از بزرگان ايران كه در باب منطق خدمات ارزندهء انجام داده است و بطور قطع در مباحث الفاظ و پاره از قسمتهاى صناعات خمس اصول ارسطوئى را گسترش داده است خواجه نصير الدين طوسى است در كتاب اساس الاقتباس . غزالى يكى ديگر از كسانى است كه بنيان‌گذار منطق عملى است ، وى منطق را از حالت خشك سابق خود بيرون آورد و در انطباق مسائل و قضايا از واقعيات و علوم عصر خود يعنى فقه و اصول استفاده كرده است و خود گويد : چون علوم معمول در اين روزگار علوم مذهبى است ، وى منطق را از حالت خشك سابق خود بيرون آورد و در انطباق مسائل و قضايا از واقعيات و علوم عصر خود يعنى فقه و اصول استفاده كرده است و خود گويد : چون علوم معمول در اين روزگار علوم مذهبى است و مردم توجه زيادى بمسائل فقهى دارند بدين جهت از اين گونه مسائل در مثالها استفاده كردم . در كتاب معيار العلم روش خاصى به استدلالات منطقى داده است كه تا آن زمان كم سابقه و بلكه بىسابقه بود . ( چاپ مصر 1927 م ) . در قسطاس مستقيم كه اصولا اشكال قياسى را با آيات قرآنى منطبق كرده است . عضد الدين عبد الرحمن ايجى صاحب مقاصد نيز يكى از تدوين‌كنندگان منطق بروش خاص است ( چاپ مصر 1325 . ) وى در اين كتاب اصولى را يادآور شده است مانند « عدم الدليل ليس دليل العدم