در اين مورد بايد گفت كه با اينكه قراء اغلب نژادا عرب بوده‌اند و طبيعة هم بايد چنين باشد مع ذلك على بن حمزة بن عبد اللّه بن فيروز معروف به كسائى نحوى را يكى از قراء معتبر قرآن به حساب آورده‌اند . وى اصلا ايرانى و در سال 179 درگذشت . ديگر اسحاق بن ابراهيم مروزى است كه يكى از راويان از كسائى است . مرحلهء تدوين تفسير با توجه به جهات فوق و جهات ديگرى كه بدان اشاره شد عدهء از دانشمندان بر آن شدند كه مجملات و آياتى كه نياز به توضيح دارد روشن كرده و مسلمين را در مسائل مربوط به احكام عبادى و اجتماعى و اخلاقى قرآن يارى كنند و بدين جهت كتب و رسائلى در باب تفسير قسمتى از آيات و يا همه آيات مدون گرديد . از جمله ابو حمزه ثمالى ( ثابت بن سيار ) كه از اصحاب حضرت امير بوده براى نخستين بار كتاب تفسير نوشت و ديگر محمد بن على بن جنى قسمتى از قرآن را تفسير كرد . از جمله ايرانيانى كه در تفسير قرآن و يا علوم قرآنى در قرون اوليهء اسلام تأليفاتى دارند عبارتند از : ابو جعفر طبرى ، ابو داود سجستانى ، ابو القاسم بلخى ، ابو مسلم محمد بن بحر اصفهانى ، ابو بكر اصفهانى ، غريب القرآن تأليف ابن قتيبه و نيز غريب - القرآن محمد بن عزيز سجستانى و غريب القرآن ابو زيد بلخى و احمد بن على المهرجانى و كتاب احكام القرآن ابو بكر رازى . ( رجوع شود به فهرست ص 36 - 66 . ) و بطور متصل دانشمندان و از جمله ايرانيان در اين راه خدماتى ارزنده انجام داده‌اند و نيز از جمله تفاسير مهمى كه ايرانيان نوشته‌اند اين تفاسير است . 1 - جامع البيان في تفسير القرآن ابن جرير طبرى . 2 - التبيان محمد بن حسن طوسى . 3 - مجمع البيان ابو على فضل بن حسن طبرسى . 4 - تفسير كبير امام فخر رازى . 5 - تفسير ابو الفتوح رازى . و هزاران كتاب و رساله ديگر در باب تفسير و علوم قرآنى كه بدست ايرانيان تدوين شده است . علومى كه بدنبال قرآن آمده است تا حدودى اشاره كرديم كه چون اساس كار دين اسلام قرآن مجيد است بدين