باشد چون چرخ ل « 4 » پس اين محور را بر دور كن ج د ، ه ر نهند چنان كه موازى افق باشد و چرخ ى كه قائم است مماسّ داندانه‌هاى چرخ ك باشد پس محورى ديگر سازند چنان كه پنج من بار برتابد چون محور م ن و بر جانب م از وى چرخى سازند قائم چنان كه پيشتر شرح داده آمد چون چرخ س آنگاه محور م ن را در « 5 » دو ركن ج د ، ه ر نهند در پهلوى محور ح ط .

--> ( 4 ) قطر چرخ ى چون چرخ ل باشد : خ . توضيحا بايد دانست كه مقدار قطر محور ا ب و چرخهاى ك و ى و ل بطريقى كه در متن ذكر شده متناسب است . و قطر چرخ ل كه چرخ سوم مىشود نيز مانند چرخ ك كه چرخ اوّل بود هم دو گز و نيم خواهد شد . زيرا كه 4 / 1 گز را چون 10 برابر كنى مساويست با آنكه 8 / 1 گز را 20 برابر كرده باشى [ 4 / 1 * 10 8 / 1 * 20 ] و [ 4 / 1 10 5 / 2 ] و [ 8 / 1 20 5 / 2 ] بالجمله قطر محور ( ا ب ) به قدر 8 / 1 گز - و قطر چرخ ( ك ) كه چرخ اوّل بود 20 برابر قطر محور يعنى 5 / 2 گز و قطر چرخ ( ى ) كه دومين چرخ مفروض است 4 / 1 گز - و قطر چرخ ( ل ) كه سومين چرخ است 10 برابر قطر چرخ ( ى ) كه آن هم 5 / 2 گز مىشود فرض شده ، و اين مقادير متناسب است . و اگر چرخ ( ل ) را هم 20 برابر چرخ ( ى ) كنيم چنان كه چرخ ( ك ) 20 برابر محور ( ا ب ) بود ، قطر چرخ ( ل ) ه گز يعنى دو برابر قطر چرخ اوّل مىشود . ظاهرا اين تفاوت در عمل بسيار محسوس و مؤثّر خواهد افتاد اما تشخيص صحت و سقم آن موكول به نظر اهل فن است . دربارهء چرخ چهارم يعنى چرخ ( س ) كه شرحش بعد از اين در متن بيايد اگر چه از مقدار آن صريحا گفتگو نشده امّا بديهى است كه در اين چرخ نيز رعايت تناسب با چرخهاى ديگر لازم است و اللّه العالم . ( 5 ) - بر : خ .