بهمنيار - و غيرها . بخش دوم - تصنيفات فلسفى وى مانند كتاب الشّفاء و كتاب النّجاة و كتاب الاشارات و كتاب المبدأ و المعاد كه با اندك كم و بيش همان مطالب كتاب الشفاء را در بر دارد ، و مطالعه‌كننده گمان مىكند كه فصولى از كتاب الشّفاء را گرد هم فراهم آورده‌اند ، و شايد خود شيخ مباحث مبدأ و معاد را از آن كتاب بيرون آورده - و كتابى جداگانه ساخته است . امّا كتاب الشفاء دائرة المعارف علوم عقلى است ، و مهمترين تصنيف شيخ است كه در شرق نه پيش از شيخ و نه بعد از او تا زمان حاضر كتابى بدين بسط و تفصيل حاوى اقسام فلسفهء نظرى تصنيف نشده است ، و كتاب درّة التاج هم در فارسى گر چه مباحث رياضى آن بيشتر است و از حكمت عملى هم بىبهره نيست ولى در ساير مباحث بسيار مختصر - و بفلسفهء اشراق مايل است . ابو عبيد در مقدّمهء كتاب الشّفاء گويد : كه شيخ در هر يك از مباحث رياضى مطالبى

--> ما لم يتشخص لم يوجد ، بنا بر اين و چون وجود برأى صحيح عين تشخص است لازم ميآيد كه كلى طبيعى هم جدا از افراد خود موجود باشد ، پس كلى طبيعى نسبت بافراد و اشخاصى كه مصداق او هستند مانند اب واحد نسبت بابناء نيست چنان كه رجل همدانى پنداشته و بلكه نسبت آن بافراد و مصاديق خود همچون نسبت آباء بابناء است . بدين گونه كه با هر فرد يك كلى طبيعى بالعرض موجود است ، و بعبارت ديگر از تعقل هر فردى همان معنى دريافته مىشود كه از تعقل فرد ديگر ادراك مىشود . همچنانكه اگر هزار صفحه زير ماشين چاپ ببرند همه يك نقش مىپذيرند و اگر يكى از آن صفحات را هزار بار تجديد طبع كنند . چيزى بر نقش نخستين افزوده نمىشود ، مگر اينكه صفحهء زير ماشين را عوض كنند .