گوناگون از آن صورت گرفته است . پيش از ابن سينا در يونان مىتوانيم از بقراط و جالينوس و در جهان اسلام از على بن ربّن طبرى صاحب كتاب فردوس الحكمه و محمّد بن زكرياى رازى صاحب الحاوى و المنصورى و على بن عباس اهوازى صاحب كامل الصّناعة الطبّية به عنوان بزرگترين پزشكان نام ببريم ؛ ولى ابن سينا در قانون همهء مميّزات علمى آنان را مورد توجّه داشته و پس از او شايد بتوان فقط از كتاب فارسى ذخيرهء خوارزمشاهى نام برد كه جنبهء دائرة المعارفى داشته و بيمارىهاى انسانى را از فرق تا قدم بيان كرده و براى درمان آنها انواع روش معالجه را از خوردنى و نوشيدنى و وارد كردنى و ماليدنى معرفى كرده است . در مقايسه ابن سينا با حكيمان پيش از خود جمله‌اى نزد پزشكان معروف است كه در پشت جلد يكى از نسخه‌هاى ارجوزهء طبيّهء ابن سينا ديده مىشود : « پزشكى معدوم بود . بقراط آن را از عدم به وجود آورد و سپس مرده بود ، جالينوس آن را زنده كرد و بعد از آن كور شد و حنين بن اسحاق آن را بينا كرد و بعد از آن در شهرها متفرق گرديد و محمد بن زكرياى رازى آن را جمع‌آورى نمود » . علّامه قطب الدين شيرازى گفته است : و بايد گفته شود كه : « پزشكى ناقص بود و ابن سينا آن را كامل ساخت » . « 1 » دوستان گرامى ما كه خود پزشك بودند و به تاريخ پزشكى مىپرداختند . از جمله مرحوم دكتر محمود نجم‌آبادى در تاريخ طب ايران و دكتر حسن تاج بخش در تاريخ دامپزشكى و پزشكى ايران هر يك به سهم خود به تحليل محتوايى كتاب قانون پرداخته و مميّزات و نوآورى آن را به تفصيل بيان داشته‌اند كه كوشش آنان مأجور باد . دانشمندان غربى همچون ادوارد براون و الگودواولمان و ديتريش نيز فصلى از كتاب‌هاى خود را كه در تاريخ طب اسلامى نگاشته‌اند ؛ اختصاص به ابن سينا و بيان برجستگىهاى علمى كتاب قانون داده‌اند . كتاب قانون در قرن دوازدهم ميلادى به وسيلهء جرارد كرمونانى به فرمان اسقف اعظم تولدو ( طليطله ) به زبان لاتين ترجمه شد و در سال 1486 در ونيز ايتاليا براى نخستين بار و سپس در رم در سال 1593 چاپ شد و در دست دانشمندان

--> ( 1 ) مقدّمهء شرح ارجوزهء طبّيهء ابن سينا ، ص 7 .