بزرگى در انتشار علم و فرهنگ و ترقى و توسعه زبان فارسى دارند . دهقانان و خاندانهاى شريف و بزرگ‌زادگان و اميران محلى ايرانى نيز در رواج و پيشرفت زبان فارسى سهيم و دخيل بوده‌اند . خاندان كامكاريان « 1 » و سيمجوريان « 2 » و كنارنگيان « 3 » و آل محتاج « 4 » و فريغونيان « 5 » و ميكاليان « 6 » و خوارزمشاهيان قديم « 7 » همه از نگاهبانان سنن و رسوم و آثار ايران بشمار ميروند .

--> بوزارت ابو الفوارس عبد الملك بن نوح ( 343 - 350 هجرى ) و پس از وى بوزارت ابو صالح منصور بن نوح رسيد و هموست كه تاريخ الامم و الملوك محمد بن جرير طبرى را در 352 هجرى با تصرفاتى از عربى به فارسى درآورد ؛ و ابو عبد اللّه احمد بن محمد بن محمد بن احمد بن نصر جيهانى وزير امير ابو صالح منصور بن نوح ( 350 - 366 هجرى ) و ابو القاسم نوح بن منصور ( 366 - 387 هجرى ) صاحب تأليفات جغرافيائى و تاريخى و ادبى ؛ و ابو الحسين عبد اللّه بن احمد عتبى ( مقتول در 372 هجرى ) وزير ابو القاسم نوح بن منصور سامانى ( 366 متوفى در سيزدهم رجب 387 هجرى ) . ( 1 ) - رش : گرديزى ، زين الاخبار ص 27 - 29 . ( 2 ) - فرزندان ابو عمران سيمجور دواتى ( دويت‌دار ) حاكم سيستان كه تفصيل احوال و اخبار آنان ضمن حوادث قرن چهارم خراسان خاصه نيشابور در زين الاخبار گرديزى و تاريخ يمينى عتبى و تاريخ ابو الفضل بيهقى و تاريخ سيستان و غيره ثبت است . ( 3 ) - رش : مقدمهء قديم شاهنامه در بيست مقاله قزوينى ص 57 - 64 . ( 4 ) - خاندان آل محتاج از اميران ما وراء النهر بودند كه چغانيان را در اقطاع داشتند و از آن جمله است : ابو بكر محمد بن مظفر بن محتاج چغانى سپهسالار لشكر سامانيان و حاكم خراسان ( 329 هجرى ) و پسر او ابو على احمد سپهسالار لشكر و حاكم خراسان در 327 هجرى ( متوفى بسال 344 هجرى ) و برادرزادهء ابو على ، طاهر بن فضل بن محمد بن مظفر والى چغانيان ( متوفى بسال 381 ) كه اميرى شاعر و دانش‌مند و ادب‌پرور بود و منجيك ترمدى از مداحان اوست ( رش : زين الاخبار گرديزى ص 53 ؛ علامهء قزوينى ، حواشى چهار مقالهء نظامى ص 165 ؛ علامهء قزوينى ، حواشى لباب الالباب عوفى ج 1 ص 295 ) و فخر الدوله ابو المظفر احمد بن محمد ممدوح دقيقى و منجيك و فرخى ( رش : علامهء قزوينى حواشى چهار مقاله نظامى ص 165 - 166 ؛ ديوان فرخى ص 221 و 331 ؛ انتقادات استاد فروزانفر ، در مجلهء ارمان سال اول ص 145 ) . ( 5 ) - فريغونيان يا آل فريغون حكمرانان جوزجان ( گوزگانان ولايت ميان مروالرود و بلخ ) در قرن سوم ( لااقل در حدود 287 هجرى بقول نرشخى ) و قرن چهارم هجرى كه در 401 هجرى سلطان محمود پس از مرگ امير ابو نصر احمد بن محمد بن احمد بن فريغون حكومت آن خاندان را برانداخت ( رش : نرشخى ، تاريخ بخارا ، چاپ آقاى مدرس رضوى ص 102 - 103 ؛ گرديزى ، زين الاخبار ص 48 و 56 و 74 ؛ عتبى ، تاريخ يمينى ص 69 و 78 و 88 و 116 و 218 و 225 و 227 و 228 و 295 ؛ جرفاذقانى ، ترجمهء يمينى ص 114 و 131 و 189 و 199 و 232 و 305 - 306 و 397 ؛ ابو الفضل بيهقى ، تاريخ ( چاپ آقايان دكتر فياض و دكتر غنى ) ص 112 و و 200 ؛ تاريخ سيستان ( طبع بهار ) ص 251 ؛ ابن الاثير ، الكامل ج 9 ص 69 و 103 و 159 ؛ عوفى ، لباب الالباب ج 1 ص 25 و تعليقات علامهء قزوينى ص 294 ؛ محمد ناظم ، حيات و اوقات سلطان محمود غزنوى ( ترجمهء عبد الغفور امينى كابل 1318 ) ص 185 - 187 ادوار زاخو ، سلسله‌هاى اسلامى ( برلين 1923 م بالمانى ) ص 5 ؛ Zambaur , Manuel de Genealogie , P . 502 . ؛ بارتلد ، تركستان ( متن انگليسى ) ، ص 79 و 224 و 233 و 254 و 338 ؛ استاد مينورسكى ، ترجمه انگليسى حدود العالم ( با توضيحات و حواشى ، لندن 1937 م ) ص 4 - 6 و ص 173 - 178 . ابو الحارث محمد بن احمد بن فريغون والى گوزگانان ( متوفى بين سالهاى 389 و 398 هجرى ) اميريست كه كتاب حدود العالم من المشرق الى المغرب بروزگار او در سال 372 هجرى ساخته شده است ( رش : مقدمهء كتاب مذكور طبع آقاى سيد جلال الدين طهرانى در گاهنامهء سال 1314 ص 4 ( 6 ) - از جد اعلاى ميكاليان ديواشلى دهقان بزرگ يا ملك سغد از اواخر قرن اول هجرى خبرهائى داريم و تاريخ آن خاندان از آن زمان ببعد جسته جسته معلوم است بعضى از آنان در بغداد و بعضى ديگر در خراسان خاصه در نيشابور ميزيسته‌اند و احوال و اخبار آنان در كتب تاريخ و ادب مانند تاريخ يمينى و ترجمهء آن از جرفاذقانى و تاريخ بيهقي و تاريخ بيهق و يتيمة الدهر و انساب سمعانى و معجم الادباء و غيره ضبط است . ( 7 ) - رش : علامهء قزوينى ، حواشى چهار مقالهء نظامى عروضى ص 241 - 244 ؛ كتاب ابو ريحان بيرونى تاليف نگارنده ، مقدمه .