نظريهء فيض كه بوسيلهء مكتب افلاطونيان جديد خاصه فلوطين « 1 » و بروقلس « 2 » از طريق دو كتاب مشهور : يكى كتاب العلل و ديگرى كتاب الربوبيه ، بدانشمندان و حكماى اسلامى رسيده و در تكوين عقايد آنان تأثير بسيار داشته است ، بطور صريح و روشن تعريف نشده است . افلاطونيان جديد كه اصولا فلسفهء خود را بر اساس فيض مبتنى نموده‌اند فقط از راه استعاره و تشبيه به تعريف و شرح و بيان آن پرداخته و گفته‌اند : « مبدأ نخست چون كامل است و بخل و دريغ ندارد فياض و زاينده است همچنانكه خورشيد نور ميدهد و آتش حرارت توليد مىكند و جام لبريز تراوش مينمايد » . فلاسفهء اسلامى نيز فيض را بطور كلى « تجلى حسى ذاتى كه موجب وجود اشياء است » تعريف كرده‌اند ، چنان كه فارابى در باب فيض مينويسد : « و انما ظهر الأشياء عنه لكونه عالما بذاته و بانه مبدأ لنظام الخير فى الوجود على ما يجب ان يكون عليه فاذن علمه علة لوجود الشيء الذى يعلمه و علمه للأشياء ليس بعلم زمانى و هو علة لوجود جميع الأشياء و بمعنى انه يعطيها الوجود الابدى . » « 3 » بطورى كه ملاحظه مىشود علم و فيض خداوند در نظر فارابى سبب ايجاد و فعل است و صدور موجودات مستند بدان مىباشد . بعقيدهء ابن سينا فيض فعلى است ضرورى كه از ذات بارى تعالى و تعقل قدسى او ناشى مىشود ، يعنى چون خداوند ، هم عالم بذات خود است و هم تعقل ذات خود مىكند ، ازين علم و تعقل اوست كه عالم و موجودات صادر شده‌اند . بنا برين

--> ( 1 ) - Plotin ( 2 ) - Procles ( 3 ) - فارابى ، عيون المسائل ، صفحه 58 .