نكتهء مهم و در خور توجه اين است كه عالمان منطق ، بديهيّات را شش قسم شمرده‌اند . حكيم سبزوارى مىگويد : إنّ بديهيّاتنا ست و ذي * مبدأ كلّ النظريّات خذي « 1 » بديهيّات ما شش قسمند و اينها را مبدأ همهء نظريّات بگير . بديهيّات شش‌گانهء منطق‌دانان ، عبارتند از : اوّليّات ، تجربيات ، فطريّات ، حدسيّات ، متواترات و مشاهدات . فيلسوفان اسلامى برآنند كه بديهيّات ، تنها يك قسمند و آن هم اوّليّات است ؛ چرا كه تنها ، همين قسم است كه در تصديق آنها تنها به تصوّر موضوع و محمول نياز است و هيچ مثونهء زايده‌اى ندارد ؛ ولى بقيّه ، يا به قياس خفى « 2 » يا به قياس مقارن « 3 » يا حواسّ ظاهر يا استماع از گروهى كه توافق آنها بر كذب محال باشد و يا حدس ، نياز دارند . 5 . تصوّر فعلى و انفعالى اين همان تقسيمى است كه در اين فصل ، مورد نظر شيخ الرئيس است . از آن‌جا كه وى در فصل پيش ، پس از ردّ نظريّهء اتّحاد عاقل و معقول ، نظريّهء ارتسام را مطرح كرد ، در اين فصل مىخواهد ببيند علم ارتسامى واجب الوجود چگونه به دست مىآيد . از اين‌رو ، بر آن شد تا علم حصولى را به فعلى و انفعالى تقسيم كند . كاملا آشكار است كه اين تقسيم در علم حضورى جارى نيست . علم فعلى ، سبب معلوم و علم انفعالى ، برگرفتهء از معلوم است . به سخنى ديگر ،

--> ( 1 ) . زين الدين مجاور جورابچى ، خودآموز منظومه در فن منطق ، ص 208 . ( 2 ) . در تجربيّات ، يك قياس خفى نقش دارد . مىگوييم : « لو كان هذا اتّفاقيّا لما كان دائميّا أو أكثريّا » سپس با رفع تالى ، رفع مقدّم مىكنيم . ( 3 ) . در مورد فطريّات مىگويند : « قياساتها معها » مانند قضيّهء : « الأربعة زوج » به اين لحاظ است كه ما به قياس مقارن تعبير كرده‌ايم .