افكار مستقيمه و اخلاق معتدله آثار قوائى است جسمانيه كه مانند قواى بذرها و تخمها در كمون [ 1 ] محالّ معيّنه و مواضع مخصوصه كالبد انسانها نهاده شده است و آن قواى جسمانيّه و محالّ آنها ، اندك‌اندك به سبب تعليم و تربيت روى به ازدياد و افزونى مىنهد و نمو مىنمايد ، چنانچه بذرها و قواى آنها به‌سبب زراعت و رعايت قانون فلاحت ، با موافقت هوا و زمين ، كم‌كم افزونى مىپذيرد ، و ممكن نيست كه آن قُوى محال آنها در اولاد وحشيين و احفاد [ 2 ] آنهائى كه پس از مدنيت به نهايت فساد رسيده باشند ، در يك طبقه به‌سبب حسن تعليم و تربيت به كمال نمو رسيده مصدر افكار عاليه مستقيمه و منشأ اخلاق حسنه فاضله گردد ، زيرا آنكه نمو قواى جسمانيه مطلقاً تدريجى است ، خصوصاً اين گونه قوى و طفره در هرجا محال و ممتنع است . تخمى كه از اقليمى به اقليم ديگر نقل مىشود ، از براى حركت قوه آن به سوى كمال و يا به سوى نقص ، مدتها بايد . اگر چندين‌بار تبديل صورت نكند و از اجمال [ 3 ] به تفصيل و از كمون [ 4 ] به بروز [ 5 ] منتقل نگردد ، هرگز به نهايت كمال و يا بغايت نقص نخواهد رسيد ، با وجود آنكه هوا و زمين را تأثيرى است بسيار قوى و حركت نمو نباتات سريع است و حركت قوه در سرعت و بطؤ ، تابع محل آن است . و در اين شكى نيست كه حركت نمو انسان بطئاست و تأثير تعليم و تربيت تأثيرى است روحانى و تأثير روحانى أضعف است از تأثير جسمانى ، پس معلوم است كه استمرار تعليم و تربيت در دوسه بطن ، متسلسلًا كافى از براى كمال نمو قواى انسانيه نخواهد بود . اگر متعلّم از نسل وحشيان و يا از اولاد مقذوفان [ 6 ] مدنيت و انسانيت بوده باشد . بلى اگر تعليم و تربيت چندين قرن در يك سلسله مستمر بماند البته به‌سبب توارد تأثيرات بر آن قواى كامنه [ 7 ] و تأثيرات متتاليهء آنها ، در حلقات آن سلسله اشخاصى يافت خواهند شد كه قواى ايشان به تربيت و تأديب به كمال نمو رسيده ، منشأ همه كمالات و فضائل خواهد شد . و بالجمله : تغيير وضع دماغ و تحوّل صور مواضع قواى فعاله و منفعله و تبديل خون بىمرور قرون و دوام علّت مؤثره ، صورت نبندد . اگر يك ميليون از اولاد زنگيها

--> [ 1 ] . باطن ، درون [ 2 ] . فرزندان [ 3 ] . درهم پيچيده [ 4 ] . پوشيدگى [ 5 ] . آشكار [ 6 ] . يعنى كسانىكه از مدنيت بسيار دور باشند يعنى بربريها و جنگليها و وحشيها [ 7 ] . از كمون پوشيده