و تعليمات فاسدها نيچريه اين دو شخص ، اولًا : موجب ثورهء مشهورهء فرانسويه [ 1 ] گرديد ؛ و ثانياً : سبب آن شد كه فساد اخلاق و تفرق كلمه و اختلاف مشارب ، آحاد آن امت را فراگرفت تا آنكه رفته‌رفته هر طايفه از اصحاب آراء مختلفه و مشارب متبائنه به خود مشغول گرديده ، به استحصال مقاصد و ملاذ خويشتن كوشيدن گرفت ، و از منافع عامه اعراض كرد . و از آن سبب نفوذ خارجيهء ايشان ، چه در غرب بوده باشد و چه در شرق ، روى به‌نقصان آورد . و ناپلئون [ 2 ] اول اگرچه دوباره ديانت مسيحيه را اعاده نمود ، و ليكن اثر آن تعليمات از نفوس نرفت و اختلاف مشارب زائل نگرديد ، و عاقبت‌الامر بدان‌جا منجر گرديد كه از دست جرمنى شكست خورد ، و زيانهايى كه به سالهاى دراز جبران نتوان كرد به آنها رسيد ، بلكه آن تعليمات مضره باعث آن شد كه طايفهء سوسياليست [ ها ] يعنى اجتماعيين در [ ميان ] آنها يافت شد ، و ضرر و خسارات اين گروه بر فرانسه كمتر از ضرر و خسارت جرمنى نبود ( به تاريخ حرب فرنسا رجوع شود ) . و اگر ارباب آن عقايد حسنه و سجاياى پسنديده تدارك اين امر را نمىكردند ، اين قوم براى اجراى مقاصد باطلهء خود فرانسه را زير و زبر كرده با خاك برابر مىساختند . * * * پوشيده نماند كه امت عثمانيه به سبب ظهور اين عقيدهء فاسده نيچريان در بعضى از امراء و عظماء آن ، به آن حالت محزنه [ 3 ] افتاد و حتى آن فرقه‌هاى عسكرى [ 4 ] كه در اين محاربهء اخير خيانت كرده ، باعث خرابى و تباهى گرديدند ، همان‌ها بودند كه به طريق نيچرى قدم مىزدند و خود را اصحاب افكار جديده مىشمردند ، يعنى به سبب تعليم نيچرى چنان گمان مىكردند كه انسان چون سائر حيوانات است و اين اخلاق و سجايايى كه از براى خود فضيلت مىداند ، همه خلاف ناتور و از فضول عقل است . و بايد هر شخص آنقدر كه بتواند ، و به هر راهى كه او را ممكن شود ، لذات

--> [ 1 ] . ثورهء مشهورهء فرانسويه : انقلاب كبير فرانسه كه به‌سال 1789 ميلادى واقع شد . [ 2 ] . ناپلئون بناپارت : 1 Napoleon ( 1821 - 1769 م ) . [ 3 ] . حالت محزنه : حالت دردانگيز ؛ وضع غم‌انگيز . [ 4 ] . فرقه‌هاى عسكرى : گروههاى لشكرى .