لهذا ، چشم از آنها پوشيده و قيد عادت را اگرچه بر نفوس دشوار باشد ، برداشته مىگويم : فلسفه خروج از مضيق [ 1 ] مدارك حيوانيت است به‌سوى فضاى واسع مشاعر انسانيت و ازالهء ظلمات اوهام بهيميّه است ، به انوار خرد غريزى [ 2 ] و تبديل عمى و عمش است [ 3 ] به بصيرت و بينائى و نجات است از توّحش و تبربر جهل و نادانى ، به‌دخول در مدينه فاضله دانش و كاردانى و بالجمله صيرورت انسان است . انسان و حيات اوست به‌حيات مقدّسه عقليه و غايت آن ، كمال انسانى است در عقل و نفس و معيشت و كمال در معيشت و رفاهيت در زيست ، شرط اعظم است كمال عقلى و نفسى را و نخستين سبب است از براى حركات عقليه انسان و خروج آن از دائره حيوانات و بزرگ‌ترين موجبى است به‌جهت انتقال قبائل و امم ، از حالت بداوت و توحش به‌حضارت [ 4 ] و مدنيت و اوست علّت اولاى انشاء معارف و ايجاد علوم و اختراع صنايع و ابداع حِرف ، زيرا آنكه انسان در كمال معيشت خويش محتاج است به زراعت و غرس [ 5 ] اشجار و حراست اثمار و اقتناى [ 6 ] حيوانات و صيانت انهار و انباط [ 7 ] مياه و حفر [ 8 ] انهار و جسور [ 9 ] و قناطر [ 10 ] و غزل [ 11 ] و نسج [ 12 ] ، به طوريكه شايان و دلپذير بوده باشد و بناء عمارات بر نهجى كه زيست انسانى را شايد و حفظ صحت خويشتن و معالجه امراض طاريه بر بدن خود و مجموع اينها حاصل نمىشود مگر به‌قلع [ 13 ] و قطع [ 14 ] و كسر [ 15 ] و نحت [ 16 ] و تثقيب [ 17 ] و رفع [ 18 ] و حمل و نقل و تسويه [ 19 ] و تعديل و موازنه و به‌معرفت فصول و ازمنه و حوادث جوّيه و شناختن طبايع اراضى و خواص اقاليم و تأثيرات اهويه و دانستن امزجه مركبات و فعل و انفعال بسائط و كيفيت تحليل و تركيب و ادوات آن . و چون قيام شخص واحد بدين امور متكثره متعسر و يا متعذر است ، البته تعاون و تبادل در عمل كه كه آن را معامله مىگويند ، ناگزير خواهد بود .

--> [ 1 ] . تنگنا [ 2 ] . جبلى و طبيعى [ 3 ] . نابينائى [ 4 ] . بداوت : بدوى ، بيابانى . حضارت : شهرنشينى ، تمدن . . . . [ 5 ] . كاشتن [ 6 ] . حاصل‌كردن و بدست‌آوردن [ 7 ] . استخراج چشمه‌ها [ 8 ] . كندن نهرها [ 9 ] . پلها [ 10 ] . پل [ 11 ] . رشتن [ 12 ] . بافتن [ 13 ] . بركندن [ 14 ] . بركشيدن [ 15 ] . شكستن [ 16 ] . تراشيدن [ 17 ] . سوراخ‌كردن [ 18 ] . برداشتن [ 19 ] . برابركردن بدون كم و زياد و بالسويه قسمت‌كردن