خلق كى خواهد كرد رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - گفت : « اللّه » . گفت : خدا به خودى خود حساب كند گفت : « نعم » . اعرابى بخنديد . پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - فرمود : « ممّ ضحكت يا أعرابى » از چه خنديدى اى اعرابى گفت : « إنّ الكريم إذا قدر عفا ، و إذا حاسب سامح » . ( 1 ) يعنى كريم چون قدرت يافت عفو كند ، و چون حساب كند مسامحه نمايد . مطرف گويد : اگر خوف و رجاى مؤمن برسنجند ، با يكديگر برابر آيد ، و خوف و رجا ايمان را همچو دو پر است مرغ را ، هيچ خائف نباشد إلّا كه او راجى باشد ، و هيچ راجى نباشد إلّا كه او خائف بود . از براى آنكه موجب خوف ايمان است و به ايمان رجا باز ديد مى آيد . و لهذا المعنى روايت كرده‌اند از لقمان كه پسر خود را گفت : از خدا بترس ترسيدنى كه ايمن نشوى در آن از مكر او ، و اميد دار به وى اشدّ و سخت تر از ترس تو . گفت : كيف أستطيع ذلك و إنّما لى قلب واحد چگونه توانم كه چنين كنم و مراست يك دل و گفت : ندانى كه مؤمن چون خداوند دو دل است كه به يكى ترسد و به يكى اميد دارد ، و اين از آن است كه اين هر دو از حكم ايمان است . « و إن عرض له الغضب اشتدّ به الغيظ ، » و اگر عارض مىشود او را غضب مشتدّ مى گردد به او خشم پنهانى از عجز . چه اشتداد غيظ طرف افراط است از غضب معتدل ، كه لازم شجاعت است و مسمّى است به طيش . و قيل : كان ابو ذر - صلّى اللّه عليه - يسقى إبلا له ، فأسرع بعض الناس عليه ، فانكسر الحوض ، فجلس ثم اضطجع . فقيل له في ذلك ، فقال : « إنّ رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - أمرنا إذا غضب الرّجل أن يجلس ، فإن ذهب عنه و إلّا فليضطجع » . و قال لقمان لابنه : « لا يعرف ثلاث إلّا عند ثلاث : الحلم عند الغضب ، و الشّجاع

--> ( 1 ) عوارف المعارف ، ص 498