( ج 1 ، ص 73 ) ( 1 ) . مؤلف در پايان خطبه مى نويسد : كسانى كه هيچ دانشى در شناسايى سخن نداشته‌اند اين خطبه را به معاويه نسبت داده‌اند ، در حالى كه اين سخنان از امير المؤمنين ( ع ) است و در آن شكى نيست . طلاى ناب كجا و خاك تيره كجا آب گوارا كجا و شورابه كجا « عمرو بن بحر جاحظ » ناقد بينا و رهشناس ، اين سخن را بررسى كرده است . او اين خطبه را در كتاب « البيان و التبيين » آورده است و از كسى كه آن را به معاويه نسبت داده است ، ياد كرده است و سپس گويد : « اين سخن به سخن على عليه السلام مانند تر است و به روش آن مولا در گروه بندى مردم و از خبر دادن از وضع مردم در طريقهء قهر و گمراهى و تقيه و خوف مناسبتر . » نيز جاحظ مى گويد : « و چه هنگام معاويه را در حالى ديده‌ايم كه در گفتار خود مسلك پارسايان و روش نيايشگران را در درگاه خداى داشته است . » ( ج 1 ، ص 76 ) . همان گونه كه گفته شد اين خطبه در ( البيان و التبين ، ج 1 ص 172 ) ، يا نقد جاحظ آمده است . ( 2 ) جاحظ ابو عثمان عمرو بن بحر معتزلى ( متوفى در ماه محرم 255 ه 868 م ) ( 3 ) يكى از شخصيتهاى برجستهء ادب عرب مى باشد .

--> ( 1 ) اى مردمان ، ما در دهر ستمگر و زمانه‌اى كافر دل ، روزگار مى گذرانيم كه نيكو كار در آن بدكار بشمار مى آيد و ستمگر بر سركشى مى افزايد و از آنچه آگاهيم سودى بر نمى گيريم و چيزى را كه نمى دانيم نمى پرسيم و از رويدادهاى كوبنده نمى هراسيم تا بر ما فرود آيد . ( 2 ) رجوع كنيد به : منتخبات البيان و التبيين ثعالبى ، ص 101 . براى مزيد فايده متن كلام جاحظ را در البيان و الكامل ، ج 2 ، ص 61 ، چاپ چهارم ، حسن السندوبى ، قاهره 1375 نقل مى كنيم : « خطبة منسوبة لمعاوية و فى هذه الخطبة ابقاك اللهّ ضروب من العجب منها ، ان هذا الكلام لا يشبه السبب الذى من اجله دعاهم معاوية ، و منها ان هذا المذهب فى تصنيف الناس و فى الاخبار عما هم عليه من القهر و الاذلال و من التقية و الخوف ، اشبه بكلام على و بمعانيه و مجاله منه ، به حال معاوية ، و منها انا لم نجد معاوية فى حال من الحالات يسلك فى كلامه مسلك الزهاد و لا يذهب مذهب العباد » ( انتهى ) ( 3 ) در بارهء جاحظ رجوع كنيد به : تاريخ بغداد ، ج 12 ، ص 220 ، الكامل ابن الاثير ، ج 7 ، ص 77 ، اليافعى ، ج 2 ، ص 162 و در شذرات الذهب ، ج 2 ، ص 121 ، تاريخ فوت جاحظ را سال 250 ه نوشته است ، طبقات المعتزلة ص 67 ، امالى المرتضى 1 : 194 ، نزهة الالباء ص 132 ، تأويل مختلف الحديث 71 ، معجم الادباء 7416 ، اعتاب الكتاب 154 ، سرح العيون 136 ، ميزان الاعتدال 3 : 247 ، لسان الميزان 4 : 355 العبر ذهبى 1 : 456 ، الشذرات 2 : 121 و بغية الوعاة 265 ، غير از تحقيقات معاصر امثال : شارل بلا ، طه الحاجرى ، بديعة طه النجم ، و الاب شلحت و سلوم جبرى .