قضاياى طبيعى ، از قبيل مردم شناسى ، حيوان شناسى و علم الاصوات را نيز مى آورد . رويهمرفته مى توان اين كتاب را تقريبا چنين طبقه‌بندى كرد : بيان و بلاغت ، قواعد بلاغى ، خطابه ، شعر ، اسجاع ، نمونه‌اى از وصايا و نامه‌ها ، قسمتى از سخنان افسانه سرايان ، برخى از سخنان احمقها ، مردم نادان و كودن ، انواع منتخبات مربوط به بلاغت و از جهت عادات و رسوم مردم شهرستانهاى ايران و تاريخ قبل از اسلام ايران و كلمات و واژه‌هاى فارسى براى ايرانيان قابل توجه است . بر اين كتاب شروح و تعليقاتى نوشته شده است و توسط ثعالبى گزيده‌اى از آن تهيه گرديده . اين كتاب بارها چاپ شده است و بهترين چاپ آن چهارمين چاپ تحقيق حسن السندوبى در سه مجلد در 1285 صفحه قطع وزيرى سال چاپ 1375 ه . ق است . نظر به اهميت اين شخصيت ادبى ، نويسندگان مسلمان و غير مسلمان كتابهايى جداگانه در بارهء وى نوشته‌اند كه علاوه بر مقالهء دائرة المعارف اسلامى مى توان از : ادب الجاحظ ، سندوبى ، 1931 ، الجاحظ معلم العقل و الادب ، شفيق جبرى ، 1932 ، الجاحظ شارل پلا ترجمهء ابراهيم - الكيلانى ، 1961 م . ياد كرد . 25 - تاريخ آداب اللغة العربية ( آلمان 1898 - 1902 م ، چاپ دوم ليدن 39 - 1937 م ) : تأليف كارل بروكلمان ( 1868 - 1956 م ) مستشرق آلمانى و استاد زبانهاى سامى دانشگاه برسلاو و استاد شرقيات دانشگاه هاله ، و از بزرگترين سامى شناسان زمان خود بود و بر زبان و ادبيات عرب تسلط داشت . از تأليفات بزرگ اوست : لغت نامهء سريانى ، دستور تطبيقى زبانهاى سامى ، نحو عبرى و تصحيح عيون الاخبار ابن قتيبه ، و كتاب مورد گفتگوى ما شامل تاريخ ادبيات عرب از دورهء جاهلى و اسلامى است با ذكر تمام منابع خطى كه در كتابخانه‌هاى مهم دنيا موجود است . اين كتاب كه به زبان آلمانى نوشته شده است توسط مرحوم دكتر عبد الحليم نجار و عده‌اى ديگر قسمتهايى از آن به عربى ترجمه شد و تاكنون 5 جلد عربى آن چاپ شده است و كتاب ملل اسلامى او از كتابهاى مشهور مى باشد . 26 - تاريخ بغداد ، للخطيب البغدادى ( مصر 1326 ه . ) : تأليف ابو بكر احمد بن على بن ثابت معروف به خطيب بغدادى ( متولد 392 و فوت 463 ه . ق ) حافظ معروف حديث ، و فقيه و مورخ و اديب عرب ، اصلا از مردم حوالى بغداد بود كه در طلب حديث به بصره ، نيشابور ، اصفهان ، همدان و دمشق سفر كرد و خطيب بغداد بود . آثار او را به شصت و گاه نزديك به يك صد تأليف شمرده‌اند و معروفترين آنها تاريخ بغداد است . اين كتاب تاريخى - جغرافيايى به زبان عربى است و از منابع معتبر تاريخ و فرهنگ اسلامى بشمار مى آيد . اين كتاب مشتمل بر تاريخ بغداد از زمان بناى آن ( 145 - 146 ه . ق ) تا سال وفات مؤلف ( 463 ه . ق ) و 7831 زندگينامه دارد كه 32 آن ، از زنان است . مقدمهء آن در بارهء اصل بغداد و نام آن و تاريخ بناى اين شهر و غيره است . همهء كتاب در 1931 در 14 جلد بزرگ در مصر منتشر شد و مقدمهء آن با ترجمهء فرانسوى در 1904 م در پاريس و جلد ششم آن در 1908 با چاپ سنگى در لايپزيك چاپ شد . 27 - تاريخ طبرى ، يا تاريخ الامم و الملوك يا كتاب اخبار الرسل و الملوك ( مصر 1326 ه ) : از محمد بن جرير طبرى ملقب به ابو جعفر ( متولد 224 ه . در آمل و متوفى در 310 ه . ق در شهر