اين رشته سر دراز دارد ، همين قدر بس كه بزرگان أهل بصيرت هر گونه توجه به اثر گذشتگان را براي خود سر مشق زندگى قرار مىداده اند ، از اينجاست كه علم الهدى در غرر الفوائد ودرر القلائد ( 1 ) وأبو الفتوح در روض الجنان ، وأبو المحاسن در جلاء الأذهان ، وغير ايشان نيز در غير آن كتب از بعض حكما وخطبا نقل كرده اند " سل الأرض من شق انهارك وغرس أشجارك وجنى ثمارك فإن لم تجبك حوارا اجابتك اعتبارا " ونظير آنست اين عبارت بعضي از صاحبدلان ( هذه قبورهم وهذه قصورهم ) در اينجا شاعر عرب نيكو سروده است : تلك المعاهد والآثار والطلل * * * مخبرات بان القوم قد رحلوا ( 2 ) أبو الحسن بيهقى در أول تاريخ بيهق فصلى براي ذكر فوائد علم تاريخ منعقد كرده ومطالب سودمند بسيارى در آن درج فرموده از آن جمله گفته است : ( علم تواريخ علمي لذيذ است ومقبول وفايده هشاشت وبشاشت به ارزانى دارد وبه ملامت ومسامت كمتر ادا كند ، وخطوات خطرات از رسيدن به انتهاى آن عاجز نمانند ، وبنان وزبان از تحصيل وتفصيل آن قاصر نگردد ، وانقطاع به حكم مشاهده محسوسات بر مواد آن مستولى نشود ، واز بساتين انس صدور وخطاير قدس قلوب نسيم عرف آن به خياشيم مىرسد ، وآدمي مجبول است بر دوست داشتن أحاطت علم أو به أحوال عالم كه بوده است وبه چيزهاى وجودي دانستن وحال حاسه سمع در شنيدن اخبار وحكايات چون حال چشم از نگريستن در صورتهاى نيكو كمالى است سمع را در شنيدن تواريخ واخبار كمالى است واز حواس ظاهر آدمي هيچ شريفتر از حاسه بصر وسمع نيست ، وقيل في الأمثال " لا تشبع عين من نظر وسمع من خبر وارض من مطر " ودر غريزت آدمي است اخبار واستخبار نبينى كه اگر كارى بزرگ

--> ( 1 ) ص 30 ج 1 چاپ مصر به سال 1373 . ( 2 ) نظير آنست قصيدة خاقانى كه : ( هان اى دل عبرت بين از ديده نظر كن * * * هان إيوان مدائن را آئينه عبرت دان ، وآلاف ألوف نظائر آن كه اشاره به آنها خارج از حوصله اين مختصر است .