« 10 » تاريخ اجتماعي كاشان « 1 » محمّد بن شاه مرتضى بن شاه محمود كاشاني ( درگذشته بسال 1091 ) يا برجسته‌ترين مظهر دانش وأدب إيران در سده‌ى يازدهم هجرى وهمچنين خاندان بزرگ علمي أو از پدر وجدّ وبرادران وخالوها وعموها وأولاد وأحفاد وى تا نسل‌هاى متوالى آنان كه أغلب أهل علم ودانش وبلكه يكى از بزرگترين خاندانهاى علمي چهارصد سأله أخير إيران بوده‌اند . اين نابغة دانش وأدب با وجود آن‌كه در عصر خود يكتا ومسلّم بوده‌بواسطه‌ى روش خاصّ علمي أو كه طريقه‌ى اخبارى را با عرفان جمع كرده واز مكتب غزالى پيروى مىنموده ، ونيز فتوىها وعقايد اجتهادي أو « مانند آنكه غنا را در صوت وآواز جايز وبي مانع مىدانسته ، ويا قائل بوحدت وجود بوده است » در زمان حيات مورد رشك وطعن شديد بعضي از معاصرينش قرار گرفته ، كه أو هم بدينگونه اشعار آنها را پاسخ وخود را تسلّى مىدهد . اى دل بيا كه تا به خدا التجأ كنيم * وين درد خويش را ز دَرِ أو دوا كنيم چون دوست دوست داشت كه ما خون دل خوريم * از دشمن حسود شكايت چرا كنيم « 2 » امّا بعد از درگذشت فيض تأليفات وآثار علمي وى كه طبق آخرين فهرستى

--> ( 1 ) - حسن نراقى ، تاريخ اجتماعي كاشان ، انتشارات علمي وفرهنگى ، تهران ، 1365 . ( 2 ) - از ديوان مرحوم فيض .