شخصي فاضل ومحدّث ودر اخبارىگرى بسيار سخت ومتعصب است ، به گونه‌اى كه بر اجتهاد مجتهدان طعنه مىزند تا آنجا كه از كلمات أو نسبت فسق ، بلكه كفر به آنان استفاده مىشود . . . » « 1 » . فيض در چند رساله وكتاب به تفاوت عرفان وتصوّف مىپردازد ، أو در آغاز رسالهء المحاكمة مىگويد : « چنانكه تحصيل علم ومعرفت راهى است به خدا ، همچنين زهد وعبادت نيز راهى است به جناب كبريا ، اگر چه هر يك به ديگرى محتاج است » « 2 » . أو أهل صفه را نمونهء بارز كساني مىداند كه به راه زهد وعبادت رفته‌اند . آنگاه مىگويد : « . . . بايد كه هر كه از أهل اسلام بر جادّهء شرع سلوك نموده ملتزم أصول خمسهء ايمانيهء وفروع خمسهء اركانيه باشد ، با ديگرى كه شريك أو باشد در اين امر مخاصمه ومجادله نكند ومتوجه طعن ولعن نشود » « 3 » . فيض در رسالهء ديگرش به نام شرح صدر ، تصوّف را اين گونه تعريف وتبيين مىكند : « وعلم تصوّف عبارت از اين بدايع حكمت وغرايب علوم بلند رتبت است كه السنهء سنّت محمديّه صلى الله عليه وآله وشرايع ختميّه بدان ناطق گشته [ است ] » « 4 » . فيض در رسالهء الإنصاف كه از نوشته‌هاى أو در أواخر عمر خويش است ، به سير تحوّل وتطوّر فكرى خود در طول عمر عملي خويش اشاره مىكند . أو در پايان اين رساله در بارهء خويش چنين اظهار مىدارد : « نه متكلّم ونه متفلسف ونه متصوّفم ونه متكلّف ، بلكه مقلّد قرآن وحديث وتابع أهل بيت عليهم السلام [ هستم ] » « 5 » . آنچه براي ما مهمّ است وبايد بدانيم اين است كه : مولى محسن فيض به اين فرازهاى زيارة آل يس ، ايمان واعتقاد كامل داشت : « الحقّ ما رضيتموه ، والباطل ما اسخطتموه ، والمعروف ما أمرتم به ، والمنكر ما نهيتم عنه » . وما بايد خود را مقلّد وتابع أهل بيت معصومين عليهم السلام بدانيم .

--> ( 1 ) - لؤلؤة البحرين ، ص 121 . ( 2 ) - المحاكمة ، ص 98 . ( 3 ) - همان ، ص 99 - 100 . ( 4 ) - رسالهء شرح صدر ، ص 49 - 50 . ( 5 ) - رسالهء الإنصاف ، ص 196 .