علم يبحث عن كيفية النطق بألفاظ القرآن و مدلولاتها و أحكامها الإفراديّة و التركيبيّة و معانيها الّتى تحمل عليها حالة التركيب و تتمّات لذلك . « 1 » راغب اصفهانى نيز مىگويد : بدان كه تفسير در عرف علما ، كشفِ معانى قرآن و بيان مراد از الفاظ است ، اعم از اين كه به حسب لفظ ، مشكل باشد يا نه و از لحاظ معنا ، اعم از ظاهر و غير ظاهر است . « 2 » با توجّه به معانى ذكر شده ، مىتوان نتيجه گرفت كه تفسير ، علمى است كه در فهم آيات الهى ، به ما يارى مىرساند و براى تحقّق يافتن اين امر و دانستن علم تفسير ، علومى چون شأن نزول ، ناسخ و منسوخ ، محكم و متشابه و . . . لازم است . معناى لغوى تأويل تأويل ، از جمله واژه‌هايى است كه در طول تاريخ ، معناى آن تحوّل يافته است ، به طورى كه معناى آن نزد متقدّمان با معناى آن نزد متأخّران از اهل لغت ، تفاوت دارد . نگارنده ، براى روشن شدن اين تفاوت ، چند نظر را به ترتيب تاريخى از اهل لغت ، بيان مىدارد . زبيدى ، از قول ابن كمال مىنويسد : تأويل ، عبارت است از برگرداندن آيه از معناى ظاهرش به معنايى كه دربارهء آن ، محتمل است ، البته در جايى كه معناى محتمل با قرآن و حديث ، موافق باشد ؛ مانند : « يخرج الحّى من الميّت » ، « 3 » كه اگر گفته شود مراد از آن ، بيرون آوردن پرنده از تخم است ، تفسير است و اگر گفته شود مراد از آن ، بيرون آوردن مؤمن از كافر و عالم از جاهل است ، تأويل به شمار مىآيد . « 4 »

--> ( 1 ) . الإتقان ، ج 2 ، ص 222 . ( 2 ) . همان جا . ( 3 ) . سورهء انعام ، آيهء 95 . ( 4 ) . تاج العروس ، ج 7 ، ص 215 ، مادّهء « اوّل » .