رسيدن به كمال مطلوب است . امام صادق عليه السلام به نقل از پدر بزرگوارش فرموده است : انّه ليس من عبد مؤمن إلّاو فى قلبه نوران : نور خيفة و نور رجاء ، لو وزن هذا ، لم يزد على هذا ولو وزن هذا ، لم يزد على هذا ؛ « 1 » در قلب هر مؤمن ، دو نور وجود دارد : نورى از ترس و نورى از رجا ، كه اگر با هم در ترازو نهاده شوند ، هيچ كدام از ديگرى بيشتر نخواهد بود . در بخش دوم آيات قرآن و نهج البلاغة و روايات در مورد جمع بين خوف و رجا ، بررسى و تحليل شده كه نمونه‌هايى از آنها ذكر مىشود . اوّلين آيهء مورد بحث ، اين آيه است : « أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ » . « 2 » در اين آيهء شريف ، يكى از شرايط كمال عبادات و طاعات را خوف از خدا و اميدوارى به درگاهش در حين عبادت و پس از آن ، بيان فرموده است . در آيهء ياد شده ، خداوند ، در مقام مقايسه ، به ارزش وجودى زاهدان شب ( كسانى كه با خوف و رجا برمىخيزند و به عبادت خدا مشغول‌اند و در حال سجده و قيام از عذاب آخرت مىترسند و به رحمت خالق هستى اميدوارند ) ، اشاره دارد و از ما مىخواهد قضاوت كنيم كه : آيا اينان برترند يا غافلان ؟ امام خمينى رحمه الله ، در باب جمع بين خوف و رجا چنين فرموده است : خوف و رجا ، نبايد يكى بر ديگرى رجحان داشته باشد و انسان ، وقتى كه كمال نقص خود را از قيام به عبوديت ملاحظه كرد و دقّت و ضيق آخرت را تفكّر نمود ، خوف در او به درجهء اعلى حادث مىشود و وقتى ملاحظهء ذنوب خود را نمود و تفكّر در حال مردمى كرد كه عاقبت امر ، بى ايمان و عمل صالح از دنيا رفتند و حالشان با اين كه در اوّل امر ، خوب بود ، منجر

--> ( 1 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 67 . ( 2 ) . سورهء زمر ، آيهء 9 .