مجموعة مؤلفين
304
پنج سفرنامه يا سفر به اقليم عشق ( فارسى )
خان افغان و برادرش ، يوسف خان به تدريج در مشهد مقدس صاحب املاك و مستقلاتى شده و با رجال ايالت خراسان نشست و برخاست داشته و درحل منازعات اجتماعى و درگيريهاى فردى به طور مستقيم دخالت مىكند كه اين امر غالبا سبب اتهام و بازداشت و تهديد او از جانب دارالايالت مىشود و با وساطت دارالخلافه تهران و يا كنسولگرى روس آزاد مىشود . « 1 » رياضى ، سرانجام در رخدادهاى سال 1330 قمرى در خراسان به طرفدارى از محمد على شاه قاجار و در مخالفت با مشروطه ، در صحن و حرم امام رضا ( ع ) بلوايى را به راه انداخته كه منجر به هتك حرمت روسها به مقدسات شيعه شد و پس از اين واقعه بود كه به دست روسها كشته شد . « 2 » فعاليت هاى فرهنگى ، اجتماعى و سياسى محمد حسينخان هروى و برادرش رياضى در كنار كارهاى سياسى و اجتماعى به تحقيق و پژوهش در تاريخ و ادبيات پرداخته و آثار منظوم و منثور خود را در كتابى تحت عنوان ، بحر الفوائد يا كليات رياضى ، در ابواب گوناگونى تدوين و در يك مجلد بزرگ به قطع رحلى در 572 صفحه با خط نستعليق بسيار زيبا كه در پايان آن را به خود نسبت مىدهد به سال 1324 قمرى به صورت چاپ سنگى منتشر كردهاست . نويسنده ، در پاره اى از موارد خود را اهل عراق و افغانستان و تبعه انگليس معرفى مىكند و در مباحثى كه بين او و سر كنسول روس رخ مىدهد خود را دوست دار روسها مىداند . ولى با اين وجود ، وى شيفتگى بسيار زيادى به ايران و حكومت قاجار دارد و از مدافعان سر سخت محمد على شاه مىباشد . و از آنجا كه اين سفرنامه همزمان با انقلاب مشروطه انجام پذيرفته است ، وى در گفتگو با صاحب منصب عثمانى در كربلا ، اميد زيادى به حل مشكلات ايران توسط مشروطه خواهان و مجلس شورا ، داشته و در مباحثات خود از دولت ايران و مشروطه دفاع مىنمايد . « 3 »
--> ( 1 ) . رياضى ، عين الوقايع ، ص 12 ( 2 ) . ملاهاشم خراسانى ، ص 633 ( 3 ) ر . ك ، متن حاضر ، ص 394