باشد . « 1 » اما با اين‌حال ، در ايام زيارتى ، مانند محرم و صفر و اعياد ، بيشتر اين سفرها صورت مىگرفت . « 2 » به نظرمىرسد ، زائران ايرانى براى رسيدن به عتبات عاليات ، يكى از دو مسيرزير را انتخاب مىكرده‌اند : 1 - جاده غرب كشور ، كه جاده تهران - كرمانشاه بوده است . اين مسير به دليل نزديكى ، براى زائران تمام نقاط ايران به غير از جنوب كشور ، مقرون به صرفه‌تر بود . و جاده اصلى عتبات محسوب مىشد 2 - مسير جنوب كشور ، كه از طريق خرمشهر - بصره بوده است . « 3 » با توجه به اطلاعاتى كه سفرنامه نويسان به ما مى دهند ، مسير اصلى عتبات از تهران تاكربلا بدين‌گونه بوده است : كاروان ها معمولًا از تهران و از حضرت عبد العظيم ( ع ) و شهررى حركت مىكرده اند « 4 » . و سپس ازحسن آباد و روستاى على آباد و از كاروانسراى منظريه ، كه منظر گاه حضرت معصومه ( س ) مى باشد « 5 » وارد قم گرديده و از آنجا به تاج خاتون و سياوشان و ولاشگرد رهسپار مىشدند . منزل‌هاى بعداز آن به ترتيب ، روستاى ساروق ، ديز آباد ، قوزان و پس از عبور از گردنه ننج به اسدآباد ، كنگاور ، صحنه و بيستون ، كرمانشاه ، ماهيدشت ، هارون آباد ، كرند ، پايين طاق ، ميان طاق ، پل زهاب و در نهايت به قصر شيرين « 6 » در داخل مرز ايران مىرسيدند . و پس از گذشتن از گمرك خانقين وارد خاك عثمانى گرديده ، و به قزل رباط و شهربان يا مقداديه ، بعقوبه ، خان اميريه و شهر كاظمين وبغداد و از آنجا به محموديه و مسيب و به كربلا « 7 » و از اين شهر از دو مسير آبى « 8 » و يا از جاده خاكى « 9 » راهى شهر نجف مىگشتند .

--> ( 1 ) . ر . ك ، متن حاضر ، ص 201 ( 2 ) . ر . ك ، درمتن حاضرهر پنج سفرنامه در ماه ذحجه ومحرم وصفر انجام شده است . ( 3 ) . همان ، ص 416 - 417 ( 4 ) . همان ، ص 44 و 167 ( 5 ) . همان ، ص 170 ( 6 ) . همان ، ص 63 و 136 و 219 ( 7 ) . همان ، ص 87 و 233 ( 8 ) . همان ، ص 103 ( 9 ) . همان ، ص 245 و 427