مجموعة مؤلفين
197
پنج سفرنامه يا سفر به اقليم عشق ( فارسى )
همچنين مهاجرانى ، روابط دوستانهاى باعلماى هم عصر خود داشته است . و براى آنان احترام زيادى قائل بوده است . بطورى كه در سامرا جهت تعزيت به منزل مرحوم ميرزا حسن شيرازى رفته و به فرزندش على آقا ، عرض تسليت نموده است ونيز در منزل آقا شيخ محمد و آقا شيخ على پسر و داماد مرحوم حاجى آقا رضا همدانى حضور پيدا مىكند و يا اينكه به خانه مرحوم آقا سيد شريف تويسركانى رفته و مبلغ دوازده تومان به جهت مخارج يوميه به آقا سيد مهدى ، فرزندش مىپردازد . وهنگام اقامت در كربلا ميزبان برخى از فضلا وعلماى آنجا بوده است . گذشته ازاين ، ميرزا حسين خان انسان متعبد ومتشرعى بوده است . چراكه در زمان اقامتش در عتبات عاليات بيشترين اشتغالش رفتن به حرم ها ومراقد در آن ديار بوده است و از طرف ديگر ، وقتى فرمانفرما به او پيشنهاد بازى با تخته نرد را مىدهد ، بيان مىدارد : « كه بنده ، به عمرم هيچ وقت به اين كارها اقدام نكردهام » « 1 » . بهنظر مىرسد كه وى آشنائى كامل به زبانهاى عربى ، تركى عثمانى وهندى داشته است و در طول سفرش به مناسبتهاى مختلف و براى افراد متعدد ، مترجمى هر سه زبان را به فارسى به عهده داشته است . همچنين ، وى نويسندهاى پر كار بوده است بطورى كه درتمامى سفرش از ديدهها وشنيدههايش مطالب زيادى را ياداشت بردارى نموده است . وخصوصاً در باره اوضاع پريشان ايران كه در آستانه انقلاب مشروطه قرار داشته است اظهار نظرهاى سياسى واجتماعى مفيدى نمودهاست . وى در اين خصوص چنين مىنويسد : « قدرى مطالعه كتابچه را نموده ، مطالب مراجعت از سامره كه مانده بودرا با خط خودم تفصيلى از بىنظمى ايران و خرابى ايران نوشته » . « 2 » علاوه براين ، علاقه وافرى به كتاب وكتاب خوانى داشته است . چنان كه در كربلا ونجف برخى از روزها به كتاب فروشى رفته و يا به خريد كتاب مى گذراند . و يا برخى از اوقاتش را بادوستانش به خواندن شعر ، مثنوى و يا مباحث علمى سپرى مىكند .
--> ( 1 ) ر . ك ، متن حاضر ، ص 212 ( 2 ) همان ، ص 296