روزگارم بدين‌گونه مىگذشت ، تا آنكه از استاد ، اذن سفر به عراق را خواستار شدم . ايشان پذيرفتند و من به اتفاق فرزند ايشان : آقاى آقا نجفى اصفهانى ( همراه نامه‌اى كه استاد خطاب به ميرزاى شيرازى نوشته و در آن دربارهء فرزندشان ، آقا نجفى ، سفارش اكيد كرده بودند ) رهسپار عراق گشتم . « 1 » در روزگاران گذشته ، نوعا فقهاى شيعه ، به صورت « مجتهد » يا « قريب الاجتهاد » از ايران به نجف مىرفتند و لذا به محض ورود به آن شهر ، در درس خارج مراجع بزرگ آن سامان حضور مىيافتند . سيد محمد كاظم نيز - چنان كه ديديم - از اين رسم ، مستثنا نبود . حتى ، حتى ( به گفتهء حاج سيد عبد العزيز طباطبايى در گفتگو با حقير ) : « مرحوم سيد ، در قياس با اقران خويش ، دير ( از محل تحصيل خويش : اصفهان ) به نجف رفت و علت اين امر هم ، عدم تمكّن مالى ايشان بود . نيز از سيد نقل شده كه مىفرموده است : من از درسهاى نجف ، خيلى استفاده نكردم ، بلكه بيشتر از مجالس نجف ( يعنى از گفتگوها و بحثهايى كه نوعا در مراسم ختم و گعده و امثال آن بين علماى حاضر در مجلس صورت مىگرفت ) بهرهء علمى بردم » . « 2 » جناب حاج سيد محمد رضا طباطبايى ، از برخى اطرافيان مرحوم آيت اللّه بروجردى نقل كردند كه مرحوم آقا نجفى اصفهانى به آيت اللّه بروجردى فرموده بودند : « وقتى كه من به اتفاق آقا سيد محمد كاظم به مقصد عراق حركت كرديم ، در بين راه مباحثهء كتاب « جواهر الكلام » ( اثر گرانقدر صاحب جواهر ) را شروع كرده و هرروز صفحه‌اى از آن را سه بار مطالعه و مباحثه مىكرديم » . نوشته‌اند كه ميان سيد و آقا نجفى اصفهانى دوستى و صميميتى خاص وجود داشت و آنان در ايام تحصيل در نجف غالبا - حتى در سفرهاى زيارت كربلا - از هم جدا

--> - اصفهان در مسجد شاه در اطاقهاى فوقانى شمالى پشت به ميدان سكونت داشت و به تدريس سطوح اشتغال داشت - ع . منذر . ( 1 ) . نقل از : آيت اللّه حاج سيد محمد رضا طباطبايى . به گفتهء هم ايشان : آقا شيخ محمد باقر نجفى از سيد درخواست كرد كه با فرزندش : آقا نجفى اصفهانى ، به مباحثهء علمى بپردازد ( آيت اللّه العظمى السيد كاظم الطباطبائى اليزدى طاب ثراه ؛ حياته ، نشأته العلمية ، مؤلّفاته ، مندرج در : المحقق الطباطبائى فى ذكراه . . . ، 2 / 755 ) . ( 2 ) . درمورد مطلب اخير ، همچنين ، ر . ك ، مصاحبهء حاج سيد عبد العزيز با سيد حامد حسينى ، مندرج در : المحقق الطباطبائى فى ذكراه . . . ، 1 / 348 .