رساله هاى عمليه بر دو نوعند ، بعضى به نحو سؤال و جواب نيستند . اين سبك اخيرا در زمان مرحوم آيت الله بروجردى ( قدس سره ) به شكل توضيح المسائل به زبان فارسى تنظيم شد كه پس از ايشان از همان متن استفاده گرديد . نوع ديگرى از رساله هاى عمليه مجموعه اى از پرسش و پاسخ‌هايى است كه به منظور بهره بردارى عامه مردم تنظيم مىشده است . اين مجموعه ها خود دو نوعند . بعضى بدين گونه‌اند كه سؤالات را حوادث واقعه تشكيل نمىدهد بلكه صرفا فرضى است و نويسنده با تفريع فروع و تشقيق شقوق حالات مختلفى را فرض كرده و پاسخ آن را تنظيم نموده است . قبل از تدوين رساله توضيح المسائل اغلب رساله هاى عمليه به همين گونه بود . و دسته دوم مجموعه سؤال ها ، قضايائى است كه براى مردم عامى روى داده و حتى حكم شرعى آن را در مجموعه هاى فقهى در دسترس نيافته‌اند و لذا بنا به دستور امام ( عليه السلام ) در توقيع رفيع و أما الحوادث الواقعة فارجعوا فيها إلى رواة أحاديثنا « 1 » شيوه چنين بوده است كه به فقيهان مراجعه و استفتاء مىنموده‌اند . از اين مجموعه ها به عربى آثار بسيار زيادى به جاى مانده است . جواهر الفقه قاضى ابن براج و مسائل طرابلسيه و مسائل رسيه سيد مرتضى و قبل از ايشان از مرحوم صدوق كتاب " المسائل الواردة عليه من قزوين " و كتاب " جوابات مسائل وردت عليه من مصر " و " جوابات مسائل وردت عليه من بصره " و " جوابات مسائل وردت عليه من كوفه " از اين نمونه است « 2 » به زبان پارسى نيز به مجموعه هاى نفيسى بر خورد مىكنيم كه ديرينه ترين آنها مجموعه اى است كه از قطب راوندى ( ف . قم 573 ه ق ) به يادگار مانده و در فرهنگ ايران زمين شماره 3 از صفحه 263 تا 266 به چاپ رسيده است كه براى زبان پارسى سند ارزشمندى است . از مجلسى دوم دو مجموعه به يادگار مانده كه يكى پاسخهاى اوست به پرسش هاى خراسانيان كه توسط سيد حامد بن سيد محمد بدلاء حسينى مشهدى گردآورى گرديده و دومى پاسخها و پرسش‌هايى است كه محمد بن احمد حسينى لاهيجانى آنها را از روى نوشته او در 1103 تا 1130 گرد آورده و بدان نام " نظم اللئالى " داده و آن را به نام شاه سليمان صفوى ساخته است « 3 » از وحيد بهبهانى پاسخ نامه‌هايى در جواب سؤالاتى كه .

--> ( 1 ) حر عاملى ، وسائل الشيعه ، 20 جلدى ، ج 18 ، ص 101 ( 2 ) خوئى ، معجم رجال الحديث ، ج 16 ص . 318 ( 3 ) الذريعه ، ج 12 ، ص 242 و ج 24 ، ص 225 .