الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ » نيز براى دفع توهّم اراده اباحة است ، تا گمان نشود كه واو در آيه مذكور به معناى أو مىباشد . 8 ) نقد استاد مد ظله : اولًا : هم چنان كه ابن هشام نيز اشاره كرده ، مثال مورد نظر زمخشرى ، مصداق استعمال واو در معناى أو نيست و نحويين واو در آن را به معناى خود واو گرفته‌اند . ثانياً : با توجه به اينكه استعمال واو در معناى أو بسيار خلاف ظاهر است و چنانچه ذيل آيه نيز نيامده بود ، كسى توهّم نمىكرد كه واو به معناى أو و نتيجةً صيام احدهما كافى باشد . ثالثاً : بر خلاف نظر زمخشرى ، سبب ضميمه ذيل آيه ، در روايات ما اين چنين بيان شده است . امام صادق عليه السلام نظر راوى را درباره تلك عشرة كاملة جويا مىشوند . عرض مىكند : هفت و سه مىشود عشرة كاملة ! حضرت مىفرمايند : آيا اين مطلب براى خردمند صاحب عقل ، امرى مخفى است ؟ راوى سبب ذكر آن را مىپرسد . مىفرمايند : منظور اين است كه صوم از همه مصلحت اضحيه برخوردار است و « كمالها كمال الاضحية » چه روزه بگيرى و چه قربانى كنى ، تفاوتى بين مصلحت آن دو نيست « 1 » . يعنى نبايد پنداشت كه صوم - به دليل آنكه به اقتضاى ضرورت آورده مىشود و بدل طولى براى هدى است - همه مصلحت مبدل منه را دارا نبوده و از كمال اضحيه برخوردار نمىباشد . و روشن است كه پى بردن به اين نكته جز از طريق وحى و علوم غيبى ميسّر نيست و بر خلاف نكته‌اى كه راوى به آن اشاره كرده ، حتى براى صاحبان لبّ و خرد نيز نيازمند بيان است .

--> ( 1 ) - تفسير البرهان ، ج 1 ، ص 197 ، ح 16 .