امام ، محيط را براى خودش آماده كند . همين‌كه صلح انجام شد ، امام حسن نامه‌اى بدين صورت به معاويه نوشت : به نام خداى مهرگستر مهربان اين متن صلحنامه‌اى است كه حسن بن على ، خداوند از او خشنود باد ، با معاويه پسر ابو سفيان منعقد كرده و پذيرفته است كه ولايت مسلمانان را به دو سپارد ، به شرط آنكه به كتاب خداى تعالى و سنت رسول اللّه و سيرهء خلفاى راشدين هدايت يافته عمل كند . معاويه نمىتواند پس از اين با كسى عهد و پيمان ببندد ، بلكه پس از او كار با شوراى مسلمانان خواهد بود . مطابق اين پيمان ، مردم شام و عراق و حجاز و يمن ، هركجا كه در روى زمين خدا باشند ، در امان خواهند بود و اصحاب و پيروان على نيز مال و جان و زنان و فرزندانشان ، هركجا باشند ، در امان خواهند بود . معاوية بن ابى سفيان موظف است كه بر عليه حسن بن على و برادرش حسين و افراد خاندان رسول اللّه توطئه نهانى يا آشكار نكند ، و كسى از اينان را در آفاق در معرض بيم و نگرانى قرار ندهد . من بر اين پيمان گواهى مىدهم و خداوند بهترين گواه است . « 1 » پس هنگامى كه كار معاويه سامان پيدا كرد و وارد كوفه شد ، خطاب به مردم گفت : اى مردم كوفه ، آيا گمان مىكنيد كه من دربارهء نماز و زكات و حج با شما جنگ كردم ؟ نه ، من فقط براى آن جنگيدم تا بر شما فرمانروايى كنم . تا رسيد به اين جمله كه گفت : هر شرطى كه با شما كرده بودم ، اينك زير پا مىگذارم . « 2 » ابو اسحاق سبيعى نقل مىكند كه معاويه به هنگام ايراد خطبه‌اى در « نخيله » گفته بود : هان ! هرپيمانى كه با حسن بن على بسته‌ام ، زير پا گذاشتم و ديگر بدان اعتنايى نخواهم كرد . « 3 » ابو اسحاق گويد : به خدا سوگند ، او ستمكار بود . « 4 » معاويه سرسخت‌ترين دشمن اين سبط شهيد بود . او كه پيمان خود را شكست ، آن بزرگوار را خوار و بىمقدار داشت ، با حضرتش قطع رحم كرد و هرگز احترام جد

--> ( 1 ) . الصواعق ، ابن حجر 81 . ( 2 ) . رك : الغدير ( متن عربى ) : 10 / 326 . ( 3 ) . شرح ابن ابى الحديد : 4 / 16 . ( 4 ) . رك : الغدير ( متن عربى ) : 10 / 262 .