ابن حجر مىنويسد « 1 » : صاحب به مذهب اماميه مىرفته و كسى كه تصور كرده او معتزلى است ، به خطا رفته است . قاضى عبد الجبار ، آنگاه كه براى نماز بر جنازهء صاحب پيش افتاد ، گفت : نمىدانم بر جنازهء اين رافضى چگونه نماز گزارم . و از ابن ابى طى آورده كه شيخ مفيد گواهى داده است كه آن كتابى كه در تأييد مذهب اعتزال ، به صاحب بن عباد منسوب است ، ساختگى و مجعول است . در اين ميان ، سخنان درهم ريخته و آشفته‌اى وجود دارد كه برخى گواه بطلان برخى ديگر است ، از جمله مىگويند : صاحب پاىبند مذهب اعتزال و شافعىمذهب بوده و گاه مىگويند حنفىمذهب بوده و شيعهء زيدى است . در ميان نكوهشگران او ، برخى سينه‌اى پركينه دارند كه از گفتن آنچه حقد و حسد بدانان الهام كند ، باكى ندارند ، مانند ابو حيان توحيدى و برخى هم نظرشان ضد و نقيض نقل شده چون شيخ مفيد كه ابن حجر ، هم مجعول بودن رسالهء اعتزال را از او نقل كرده است و هم اعتقاد صاحب را به مذهب اعتزال . اين تهافت و درهم ريزى سخن ، اعتماد بر اين حكايات و وارسيها را سست مىكند ، اما تصريح به تشيع او ، با گواهى دانشمندان متقدم و متأخر تأييد شده و سيد ابن طاوس كه در كتاب اليقين به امامى بودن او تنصيص مىكند ، بعد از شيخ مفيد و علم الهدى نسبت او را به مذهب اعتزال ، حكايت مىنمايد . البته ، اين صرف حكايت است و اعتقادش دربارهء صاحب ، همان سخن اول اوست كه صريحا اظهار نظر كرده است . نظر شيخ مفيد كه پيشاپيش معلوم شد ، اما نظر سيد مرتضى علم الهدى چيست ؟ ظاهرا نسبت از اينجا ناشى شده كه صاحب دربارهء جاحظ ، كه از بزرگان معتزله است ، تعصب داشته و از او جانبدارى مىكرده است و چون سيد مرتضى بر او اعتراض نموده ، گمان برده‌اند كه صاحب بر مذهب اعتزال بوده و سيد مرتضى بدين جهت بر او ايراد كرده است . ما احتمال مىدهيم كه تعصب و جانبدارى صاحب از جاحظ به خاطر بزرگداشت ادب و هنر او باشد ، نه به خاطر مذهب اعتزال ، چنان كه مىبينيم سيد رضى نسبت به

--> ( 1 ) . لسان الميزان : 1 / 413 .