و درايت است ، نه در ياوه‌سرايى و روايت . « 1 » اين گونه افراد در اثر همين غفلت و پندار نادرست لغزشهاى بىشمارى را از پيشينيان خود دريافت كرده‌اند و در تاريخ آورده‌اند و متوجه نشده‌اند كه راويان چنين اوهام و مطالب بىپايه و اساسى خود مزدوران و مدافعان گروهى ، و دشمنان و معاندان نسبت به گروه ديگر بوده‌اند و يا داستانسرايان بىدانشى بوده‌اند كه از پرگويى و ياوه‌سرايى باكى نداشته‌اند و به منظور كسب مزيد شهرت و يا تسكين ولع و حرصى كه به مقتضاى اميال پست در آنها بوده است ، دست به چنين جناياتى زده‌اند . آنان چنين كردند و ساده‌لوحانى چند در اعصار بعدى مطالب واهى ايشان را گرفته و به عنوان حقايق مسلّم در كتاب‌ها و تأليفات خود نقل نموده‌اند . آنگاه افرادى كنجكاو و باريك‌بين بر چگونگى آن آثار و منقولات واقف شدند و چون آنها را خرافى و موهوم يافتند ، مورد طرد و رد قرار دادند و بىباكانه زبان و قلم به طعن بر تاريخ گشودند و راندند . نه آن ساده‌لوحان دريافتند كه اين آثار ، بىاساس و كوركورانه و غرض‌ورزانه پديد آمده است و نه اين‌باريك‌بينان متوجه شدند كه آنچه در خور طعن و طرد است ، در واقع همان ژاژخايىها و زشتكارىهاى نويسندگان است ، نه اصل فن تاريخ . حال اگر بخواهيم شواهدى در اين‌باره بيان كنيم ، سخن به طول مىانجامد و با وضع اين كتاب سازش ندارد . آرى ، اين چنين حقايق و واقعيات در ميان زياده‌روىها و كوته‌ورزىهاى ناپسندانه پنهان مانده و فداى اميال و اغراض گرديده است .

--> ( 1 ) . در كتاب زيد زراد از امام صادق عليه السّلام روايت شده است كه آن حضرت از پدر بزرگوارش امام محمد باقر عليه السّلام نقل كرده كه فرمود : فرزندم ، مراتب شخصيت شيعهء على را به وسيله سنجش دقيق روايت و معرفتشان بدان بشناس ، زيرا معرفت عبارت است از درك و فهم درست از روايت ، و به سبب درك و فهم روايت است كه اهل ايمان به بلندترين درجهء ايمان نايل مىشوند . من در نامه‌اى از على عليه السّلام نظر كردم و اين فراز را در آن يافتم : وزن و شخصيت هركس در گرو معرفت اوست ؛ همانا خداوند كارهاى بندگان را به قدر خردشان محاسبه و بررسى خواهد فرمود . در كتاب غيبة نعمانى 70 از امام صادق عليه السّلام چنين مذكور است : خبرى را كه درك و فهم كنى ، بهتر است از ده خبر كه نفهميده آنها را روايت نمايى ؛ همانا هرحقى را حقيقتى است و هرصوابى را نورى . در كشف الغمة ، تأليف شعرانى : 1 / 40 مذكور است كه على بن ابى طالب ، صلوات اللّه عليه ، مىفرمود : رعايتگران علم و دانش باشيد نه روايتگران آن .