روزبه‌روز عدد سپاه او زياد مىشده باشد ، و چون مداخل هر ملكى چندان نيست كه پادشاه به هر قدر كه خواهد لشكر تواند گرفت ، بلكه مداخل هريك به اندازه‌اى محدود است ، پس ، بر پادشاه [ 183 ب ] لازم است كه خرجهايى كه بسيار ضرور نباشد كم كند ، مانند تكلّفات و زيادتيها در مأكول و ملبوس و انعامات و مقرّرات جماعتى كه وجود ايشان در نظام ملك و ملّت چندان مدخلى ندارد ، و آن را صرف تجهيز و سرانجام عساكر نمايد . چه رونق پادشاهى و ملك و مهابت پادشاه در نظر دشمنان و مخالفان و اعدا دولت به انتظام سپاه است . چون سپاه بسيار باشد و آراسته و منتظم ، دشمنان عاجز باشند و هميشه خوف و رعب در دل ايشان باشد و مطيع و مسخّر و فرمانبردار باشند ، و اگر پادشاه از ايشان جان خواهد ، مضايقه نتوانند كرد و اقلّ مرتبه آن است كه پادشاه و اهل ملك او بالكلّيه از شرّ و آفت اعداى ملك ايمن باشند و دست تعدّى و تطاول ايشان بالكلّيه كوتاه باشد ، امّا اگر لشكر پادشاه كم باشد يا سامان سرانجام ايشان چنان كه بايد نباشد يا به رنج فاقه « 1 » و احتياج مبتلا باشند ، پادشاه را در نظر خصمان وقع و هيبتى نماند ؛ و اگر ايشان را سرانجامى باشد و فرصتى يابند ، طمع از ملك كوتاه نكنند ؛ اگر توانند در مقام ملك‌گيرى درآيند و اگر از عهدهء آن بيرون نتوانند آمد ، در غارت كردن و بر اطراف ملك تاختن و نهب و أسر به‌جا آوردن و در خرابى و فساد كوشيدن تقصير نكنند ؛ و چون اين معنى مكرّر و متوالى گردد ، وهن عظيم به رونق و سرانجام ملك راه يابد و از اطراف دشمنان را موادّ طمعها در حركت آيد و فساد و شورش تمام در ملك پديد آيد . و شرط عقل نيست كه اگر وقتى چند ، جهان ساكن باشد و از هيچ طرف شورش و فتنه نباشد ، ملك غافل گردد و در تنظيم امور سپاه و اعدا و آن « 2 » جهت وقت حاجت نكوشد و سپاه مستعد مكمّل جهت روزگار ضرورت مهيّا ندارد ، و تكيه بر آن كند كه حاجت به سپاه نيست و عالم آرميده است و دشمنى در كمين نيست ، و اگر حاجتى بشود ، تحصيل سپاه آسان است و در آن وقت تهيّه مىتوان كرد . چرا الحال اموال و خزاين صرف ايشان شود ؟ چه اين خيال وهمى است ضعيف و موافق قانون حكمت و عقل نيست ، زيرا كه آراميدگى طبيعى مزاج اين جهان نيست و بناى مزاج عالم كون و فساد بر تغيير و انقلاب و

--> ( 1 ) . مر : « رنج و فاقه » . ( 2 ) . « و آن » مىتواند از ميان عبارت حذف شود .