متوسّطات مانند : ذخيرهء ثابت بن قرّه و منصورى محمّد بن زكريا « 1 » و بعضى مصنّفات شيخ ابو على و در اين زمان كتاب موجز علاء الدين بن ابى الحزم القرشى معمول است . و از مطوّلات مانند : ستّ عشر جالينوس و حاوى كبير محمّد بن زكريا رازى و كامل الصناعه ابو العبّاس « 2 » و كتاب مئة ابى سهل مسيحى « 3 » و كتاب قانون « 4 » مؤلّف [ 170 آ ] شيخ رئيس ابى على . و كتاب قانون از همه اتمّ و اعظم است و بر جميع آنچه طبيب را لازم است مشتمل است ، و جميع متأخّران تبعيّت اين كتاب نموده‌اند و چنان كه علّامه شيرازى « 5 » ذكر نموده اين كتاب نهايات انظار متقدّمان و غايات افكار متأخّران است و ديگران مبالغات بسيار در مدح اين كتاب كرده‌اند و بعضى در مبالغه از حدّ تجاوز نموده‌اند . پس ، اولى آن است كه طبيب اهتمام تمام در معرفت اين كتاب داشته باشد و بحث و تفتيش از مواضع اشكالات مىنموده باشد و مراجعت به شروح ، سيّما شرح علّامه و شرح قرشى مىنموده باشد ، و اكثر قواعد كلّيّهء او را محفوظ باشد و در قواعد جزيّيه اگر محفوظ نباشد ، رجوع به كتاب مىكرده باشد و با علم تجربه جمع داشته باشد و ثقه و معتمد باشد . و اولى آن است كه طبيب مذهب حقّ داشته باشد و به اصلاح و تقوا موصوف باشد و در معالجات استعانت

--> ( 1 ) . رازى اين كتاب را به منصور بن اسحاق ، والى رى ، هديه كرد و نام او را بر كتاب نهاد . دائرة المعارف الاسلاميه ، ج 9 ، ص 452 . ( 2 ) . كامل الصّناعه كه طب ملكى ، هم خوانده مىشود توسّط على بن عباس اهوازى مجوسى به نام ملك ديلمى عضد الدوله نگاشته شده است و يك دائرة المعارف طبّى به‌شمار مىرود و نزديك پنج قرن مرجع مهمّ طب در مدارس اروپا بود . كارنامهء اسلام ، ص 53 ؛ تاريخ العلوم عند العرب ، صص 281 و 282 . ( 3 ) . طبيب فاضلى كه عالم به علوم اوايل بوده و در خراسان مشهور و معروف بوده است . كنّاش او موسوم به صد مقاله يا مئه از جمله تأليفات اوست . قفطى ، ص 549 . ( 4 ) . عظيمترين اثر علمى در طبّ اسلامى كه نويسنده اقوال اطباى يونانى ، هندى و ايرانى را در انواع معالجات بيان مىدارد و از تجارب شخصى هم موادّ بسيار به آن مجموعه مىافزايد . ترجمهء لاتينى قانون ابن سينا در مدّتى مديدتر و طولانيتر از هر كتاب ديگر به منزلهء انجيل مقدس براى پزشكان اروپايى تلقّى مىشد . كارنامهء اسلام ، ص 54 . ( 5 ) . قطب الدين شيرازى ، متولد 634 و متوفى 710 ق . ، برجسته‌ترين شاگرد خواجه نصير الدين طوسى و بزرگترين شارح آثار طبّى ابن سيناست . شرح او بر قانون از پرخواننده‌ترين شرحها بوده است . علم و تمدّن در اسلام ، صص 42 و 43 .