خلق راه نيابد ، چه هميشه عوام النّاس نظر بر پيشنمازان و واعظان مىدارند و سخنان ايشان را مقبول و متّبع شناسند . و هرگاه مردم بد ، كه به قلّت دانش و صلاح موسوم باشند ، در اين امور دخيل شوند به جهت حبّ رياست و صرف قلوب عوام به جانب خود ، احكام و احاديث را بر مطالب خود حمل نمايند و تحريف در الفاظ و معانى كنند و هر باطلى كه خواهش آن داشته باشند به تأويلات بعيده نصوص شرع را موافق آن سازند . و بسيار باشد كه احاديث بر سبيل خدعه و تلبيس وضع نمايند ، و بسيار باشد كه علما و دانشمندان را تفسيق كنند ، بلكه به آن اكتفا نكرده تكفير نمايند و قدح در دينهاى فضلا كنند تا عوام را از جانب ايشان رميده سازند و رواجى در كار خود تحصيل كنند . اگر فاضلى نظرى در كتاب صوفيه جهت اطّلاع بر مذاهب ايشان يا بعضى فوايد ، كه كم‌كتابى از آن خالى مىباشد ، كرده باشد ، گويند فلانى صوفى است و صوفيه همه كافرند ؛ و اگر كسى اطّلاع بر كتب حكما و علوم فلسفى داشته باشد ، گويند فلان حكيم است و كافر است و ايمان ندارد و تلبيسها كنند و تهمتها زنند . و در همه زمان اين قسم كسان بسيار باشند و در زمان ما نيز هستند ، و اين گروه بدترين خلقند و منتظر فرصتند . اگر پادشاهان و ارباب دولت زجر ايشان نكنند و ايشان را بر حدود و مراتب خود ندارند و منع ايشان از محراب و منبر و مسند افاده و افتا نكنند ، طغيان كنند و شرّ ايشان به علما و فضلا برسد و عوام را گمراه سازند و از راه راست بازدارند . و مذهبهاى باطل در ميان خلق از اين راه به‌هم رسيده ، چه جاهلان قوّت گرفته‌اند و از روى كم‌عقلى و كم‌دانشى يا حبّ دنيا و رياست اعتقادات باطله و مذاهب سخيفه احداث كرده‌اند كه « لو سكت الجاهلون لارتفع الخلاف . » « 1 » يعنى : « اگر ساكت باشند نادانان ، خلاف بر طرف مىشود . » و اين گروه اكثر اوقات خود را منسوب به معرفت قرآن و حديث سازند و دعوى كمال مهارت در آن كنند ، و ليكن از قرآن و حديث به غير از ظواهر بعضى الفاظ چيزى ديگر ندانند . اگر سلاطين و ارباب دولت در مقام تمييز و اصلاح مراتب علما نباشند ، روزبه‌روز

--> ( 1 ) . در كتابهاى كشف الغمة ، ج 2 ، ص 349 ؛ حليلة الابرار ، ج 2 ، ص 427 ؛ الكشكول ، ج 3 ، ص 175 . بدين صورت آمده است : « لو سكت الجاهل ما اختلف الناس » .