و وقار پادشاهى لايق نبود . و در تدبير كار و سرانجام لشكر كسى را اختيار بايد كرد كه به سه صفت موصوف بود : اوّل آنكه شجاع و دلير و قوىدل باشد و به آن مشهور شده باشد و صيت و آوازهء بلند تحصيل كرده . دوم ، به رأى صحيح و تدبير قوى و فكر مستقيم متحلّى باشد ، و انواع خدع و حيل در موضع حاجت استعمال تواند كرد . سوم آنكه ممارست حروب كرده باشد و تجارب بسيار تحصيل كرده باشد و شرط آن است كه تا به تدبير و حيلت تفرّق اعداء و استيصال نهال اقبال ايشان ميسّر شود ، استعمال آلت حرب نبايد كرد و خلقى را عرضهء تيغ فنا و عدم نبايد ساخت . اردشير بابك ، كه از اعاظم ملوك عجم است ، گفته كه ، استعمال عصا نبايد كرد آنجا كه تازيانه كفايت بود ، و استعمال شمشير نبايد كرد آنجا كه دبّوس « 1 » به كار توان داشت . و بايد آخر همهء تدبيرها محاربت بود كه گفته‌اند : « آخر الدّواء الكى . » « 2 » يعنى : « آخر علاجها داغ كردن است . » و ببايد دانست كه در تفريق « 3 » اعدا و كسرت صولت ايشان تمسّك به انواع حيله‌ها و تزويرها و خدعه‌ها مذموم نيست . و از كلمات شريفه حضرت امير المؤمنين - صلوات اللّه عليه - منقول است كه ، « الحرب خدعة » « 4 » ، و تمسك به نامه‌هاى دروغ و نوشته‌هاى مزوّر هرگاه مصلحت مقتضى آن بود مىتوان جست ، امّا استعمال غدر و نقض عهد و پيمان به هيچ وجه جايز نيست ، و مهمترين شرايط در مراعات حروب اعتبار شرايط تيقّظ و تحفّظ و استعمال طلايه باشد و بايد كه به جاسوسان و خبرگيران در استعلام حالات دشمنان مبالغه تمام نمايند . و در حروب ربح تجّار اعتبار بايد كرد و نفوس و اموال و عدّت و آلت را به مخاطرهء حروب بىتوقّع سودى فراوان وافى ، بجز كسر آن ، در معرض آفت درنبايد آورد . و در موضع حرب نظر بايد كرد و جايگاه نيكو جهت مردان سپاه ، چنان كه به حضانت و صلاحيّت آن كار لايق بوده ، اختيار بايد كرد و جهت رزمگاه مكان مناسب اختيار بايد نمود و حصار و خندق استعمال نشايد كرد ، الّا در وقت اضطرار ، چه امثال اين موجب

--> ( 1 ) . گرز آهنى ، و نيز عمود آهنين و يا چوبدستى ستبرى را كه سر آن كلفت باشد ، گويند . ( 2 ) . بحار الانوار ، ج 62 ، ص 118 . ( 3 ) . اخلاق ناصرى ، ص 312 ، « تفرّق » . ( 4 ) . بحار الانوار ، ج 100 ، ص 42 .