بخشيدن به حاكميت خود تأييديه‌اى از خليفه بگيرند . سيطرهء برخى از اين دولتهاى ايرانى چنان با قوّت همراه بود كه كانون خلافت نيز از آن در امان نماند . در سال 334 ق . شهر بغداد گامهاى ابناى ايران زمين را به فرماندهى احمد بويهى ديلمى بر پيكرهء خود احساس كرد و دست خليفهء وقت از همهء امور كوتاه گشت ، و آنچه به عنوان مقام روحانى براى وى قائل بودند نه حقيقى ، بلكه بنا به مصالح سياسى بود . حيثيت دستگاه پر طمطراق خلافت عباسى شديدا لطمه خورد و مشروعيت خلافت به ورطهء مخاطره فروافتاد . در واكنش نسبت به اين رويداد سياسى - دينى ، نظرياتى در آثار برخى از دانشمندان ايرانى راجع‌به حكومت طرح گرديد كه متأثر از عقايد و آراى سياسى پيشينيان آنان بود كه به هيئت اسلامى آراسته شده بود . اين نظريات كه غالبا از مجراى كتب ادبى و اخلاقى و تاريخى ، همچون سياستنامهء خواجه نظام الملك ، كليله و دمنهء نصر اللّه منشى ، شاهنامهء فردوسى ، نصيحة الملوك غزالى ، گلستان سعدى و جامع التواريخ رشيدى مطرح شده‌اند به يكى از عمده‌ترين جريانات مربوط به انديشه سياسى در ايران و اسلام تبديل شدند و به‌ويژه در تاريخ سياسى ايران اثرى ديرپاى داشته و حتّى در برخى جنبه‌ها بر ديگر جريانات فكرى - سياسى تأثير گذارده‌اند . آنچه در انديشهء سياسى سياستنامه نويسانى ، همچون خواجه نظام الملك ، داراى اهميت و نقش محورى مىباشد « فرمانروا » است و از نظر آنان كار ملك جز از طريق عدل و سياست اميرى دادگر نظام نمىگيرد « 1 » ، و پادشاهى نيك مايهء پيدايش همه خوبيها و در رأس آنها انسجام اجتماعى است . « 2 » بنابراين ، نويسندگان اين‌گونه آثار تلاش كرده‌اند راه و رسم فرمانروايى و شيوهء حفظ قدرت سياسى را نشان دهند ، و در اين راه ، همهء شؤون ديگر حيات اجتماعى ، حتى ديانت ، را در خدمت سياست و مشروعيت آن قرار دهند . « 3 » در اين سنخ از انديشه ، مفهوم بنيادين ، بر خلاف انديشهء شريعتمداران كه مدافع شريعت مبتنى بر وحى الهى هستند ، شاه آرمانى داراى فرّه ايزدى است . « 4 » در نوشته‌هاى ايرانى كهن شاه آرمانى از آنجا كه داراى فره ايزدى است ، به عنوان انسانى خداگونه ،

--> ( 1 ) . درآمدى فلسفى بر تاريخ انديشه سياسى در ايران ، ص 14 . ( 2 ) . خواجه نظام الملك ، ص 153 . ( 3 ) . درآمدى فلسفى بر تاريخ انديشهء سياسى در ايران ، ص 15 . ( 4 ) . خواجه نظام الملك ، ص 131 .