مصالح و خير دنيا و آخرت خود فكر نمايد و در مصلحت مسلمانان و خيرات ايشان انديشه كند و عزم بر امتثال اوامر و اجتناب نواهى و اضمار « 1 » اصناف خيرات و مبرّات و شوق و عشق و تعطّش « 2 » تقرّب [ به ] جناب احديّت داشته باشد و در دل نسبت به همهء ابناى نوع خير بپسندد و شرّ نخواهد . و على هذا القياس ، پس هرگاه مطلّع شد كه اين نعمتى است كه خداى عز و جلّ به محض جود و بخشش خود به او عطا كرده ، شكر اين نعمت بخصوص آن است كه به دل خوشحال باشد به آنكه خداى عز و جلّ اين نعمت به او عطا كرده و اين نعمت وسيلهء اطاعت و بندگى و منشأ حصول قرب او به جناب احديّت مىتواند شد و به دل عزيمت آن داشته باشد كه اين نعمت را صرف در آن مصرفى نمايد كه غرض حكيم مطلق متعلّق است به آن ، و به زبان [ 62 ب ] حمد و شكر و ثناى جناب احديّت مىگفته باشد . آنگاه ، قوا و اعضا را متوجّه امرى كه در تحصيل اغراض آن نعمت دخل دارد متوجّه دارد . پس ، شكر هر نعمت بخصوص - يعنى ، بر وجهى كه به خصوصيّت آن نعمت مرتبط باشد - به سه چيز شود : به دل و زبان و اعضا ، و همچنين خداى عز و جلّ نعمت چشم به جهت آن به بنده كرامت كرده كه نظر در مخلوقات خداى كند ، جهت تفكّر در معرفت و حقايق آن و اطّلاع بر بدايع و صنايع آن . و تدبير الهى در تقويم و تنظيم آن و نظر در متغيّرات اين جهان به عبرت كند و در ضعيفان و زيردستان به شفقّت ، و در علما و صلحا به حرمت و عزّت ، و در عيوب مسلمانان به پوشش و تستر « 3 » . و نعمت گوش به جهت آن داده كه به آن استماع آيات قرآنى و كلمات و اخبارات نبوى و اخلاق و سنن انبيا و سير سلف صالح و مواعظ و تعليمات عقلى و تعريفات شرعى نمايد مجملا ، كلمات خير بشنود و اگر از اهل حكم باشد ، سخنان مظلومان و استغاثت‌كنندگان گوش نمايد و گوش را از شنيدن ملاهى ، چون آهنگ‌ساز و خوانندگى و دروغ و غيبت حرام و فحش و هرزه و نميمه « 4 » ، منزّه دارد . و نعمت زبان به جهت آن داده كه زبان به ذكر و ثناى الهى و تلاوت قرآن و القاى مطالب علمى و مسايل شرعى و امر معروف و نهى منكر و شكر و حمد نعمت ربّانى و

--> ( 1 ) . نهفتن : نهان داشتن . ( 2 ) . ميل شديد به چيزى . ( 3 ) . پنهان كردن ، پوشاندن . ( 4 ) . سخن‌چينى .