فصل پنجم : در تفسير بعضى آيات كه متعلّق است به توبه بعضى از علما گفته‌اند كه ، در قرآن مجيد ذكر توبه در قرب صد و پنجاه آيه مذكور شده . و چون تفصيل و بيان جميع آيات موجب تطويل بسيار مىشود ، ما در اين مقام بر تفسير يك آيه اكتفا نموديم : قال اللّه تعالى : وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ، أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ « 1 » . يعنى : « آن كسانى كه هرگاه بكنند فاحشه‌اى - يعنى ، فعل زشت ، و اصل فحش پاى از حدّ بيرون نهادن است و از سدى و جابر منقول است كه مراد زناست - يا ظلم كنند بر نفسهاى خود - يعنى ، مرتكب معاصى شوند - به ياد آورند خداى عز و جلّ را و استغفار كنند از گناهان خود . » بعضى گفته‌اند مراد از ياد خدا كردن آن است كه ياد عرض اكبر كنند - يعنى ، روزى كه ايشان و گناهان ايشان بر خداى عز و جلّ عرض مىشود به ياد آورند . و بعضى گفته‌اند مراد آن است كه در خويشتن ياد آرند كه خداى تعالى ايشان را از آن بخواهد پرسيدن ؛ پشيمان شوند و به استغفار مشغول شوند . و بعضى گفته‌اند مراد آن است كه ذكر خداى تعالى به زبان كنند ، به تسبيح و تهليل « 2 » و استغفار ، و طلب مغفرت كنند از خداى عز و جلّ و از او طلب آمرزش كنند . و در خبر آمده كه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله فرمود : « ما اصرّ من استغفر و لو عاد فى اليوم سبعين مرّة » « 3 » . يعنى : « اصرار بر گناه نكرده كسى كه استغفار و توبه كند ، و اگر چه در روزى هفتاد نوبت عود كند » . و در خبر آمده كه ، « طوبى لمن وجد فى صحيفته تحت كلّ ذنب استغفر اللّه » يعنى : « خوش آن را كه يافته شود در صحيفهء اعمال او در زير [ هر ] گناهى استغفر اللّه » . و در خبر است كه حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام فرمود كه ، « هركه او بگويد : خ استغفر اللّه الّذى لا إله الّا هو الحىّ القيّوم و اتوب اليه خ عقب هر

--> ( 1 ) . آل عمران : 135 و 136 . ( 2 ) . تسبيح كردن ، لا إله الّا اللّه گفتن . ( 3 ) . بحار الانوار ، ج 93 ، ص 282 .