دوست مىدارد . » « 1 » و نيز از سوى پروردگارش خبر داده كه خداوند فرموده است : « بنده پيوسته با نوافل به من تقرّب مىجويد تا آنگاه كه او را دوست بدارم و هرگاه او را دوست بدارم من گوش او مىشوم كه با آن مىشنود و . . . تا آخر حديث . » « 2 » زيد بن اسلم گفته است : خداوند همواره بنده را دوست مىدارد تا دوستىاش به جايى مىرسد كه به او مىگويد : هر چه خواهى بكن من تو را آمرزيدم . آنچه از الفاظ محبّت در اخبار و آثار وارد شده از حدّ شمار بيرون است و ما بيان كرديم كه محبّت بنده نسبت به خداوند حقيقت است و مجاز نيست ، چه محبّت از نظر وضع لغت عبارت از گرايش نفس به چيزى موافق است ، و عشق گرايش شديدى است كه بر نفس غالب مىشود ، و ما روشن كرديم كه احسان موافق نفس است و جمال نيز چنين است ؛ لذا جمال و احسان گاهى با چشم سر و زمانى با چشم دل درك مىشوند و محبّت هر يك از اين دو را تابع است و اختصاصى به چشم سر ندارد . امّا محبّت خداوند نسبت به بنده چيزى نيست كه ما بتوانيم با عقل و فهم خود آن را درك كنيم و اصلا غير ممكن است كه آن بدين معنا باشد ، چه اسامى و الفاظ وقتى كه بر خداوند و غير او اطلاق شوند اطلاق آنها بر هر دو به هيچ وجه به يك معنا نيست ، حتّى واژهء وجود كه فراگيرترين الفاظ مشترك است به يك معنا بر خالق و مخلوق اطلاق نمىشود ، چه وجود آنچه غير از خداست از وجود خداوند پديد آمده و وجود تابع هرگز با وجود متبوع برابر نيست و تساوى تنها در اطلاق نام است . نظير اين معنا مشترك بودن اسب و درخت در واژهء جسم است زيرا معناى جسميّت و حقيقت آن در هر دو به طور متشابه موجود است بى آن كه يكى از آنها در آن استحقاق اصالت داشته باشد چه جسميّت يكى از ديگرى حاصل نشده است . امّا اطلاق واژهء وجود بر خالق و مخلوق چنين نيست ، و اين تباين در ديگر واژه‌ها از قبيل علم و اراده و قدرت روشنتر است ، و در همهء آنها مخلوق شبيه خالق نيست ، زيرا خالق متعال در ذات و همهء صفات خود منزه و مقدّس است از اين كه به مخلوقى از قلّهء عرش گرفته تا منتهاى فرش شباهت داشته باشد . وضع كنندهء لغات اين واژه‌ها را نخست براى خلق وضع كرده . چه خلق پيش از خالق در خردها و فهمها وارد شده است و به كار بردن آنها

--> ( 1 ) سنن ابن ماجه و پيش از اين آورده شده است . ( 2 ) پيش از اين بارها از كافى و صحيح بخارى و مسلم نقل شده است .