چيزهاست . پس از آن لذّت آرايش و لباس و سوارى بر چهارپايان در او ظاهر مىشود ، در اين هنگام لذّت بازى را حقير و ناچيز مىشمارد . پس از آن لذّت مباشرت و كامجويى از زنان در او پديدار مىشود و براى رسيدن به اين هدف همهء چيزهايى را كه پيش از اين مورد علاقه او بوده ترك مىكند . پس از اين لذّت رياست و برترى جويى و افزون طلبى در او آشكار مىگردد و اينها محبوبترين و چيره‌ترين و نيرومندترين لذّتهاى دنياست چنان كه خداوند فرموده است : اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ « 1 » ، سپس غريزه ديگرى در او نمايان مىشود كه به وسيله آن لذّت معرفت خداوند و شناخت افعال او را درك مىكند و با ظهور اين غريزه همهء غريزه‌هاى پيش را حقير مىشمارد . بنابراين غريزه‌اى كه متأخّر است ، قويتر از غريزهء پيشين است و آخرين غريزه همان است كه ذكر شد ، چه علاقه به بازى در سالهاى كودكى و دوستى آرايش در سنّ تميز و دوست داشتن زن در سنّ بلوغ و علاقه به رياست از بيست سالگى و دوست داشتن علوم نزديك چهل سالگى ظاهر مىشود و اين بالاترين مقصد است . همان گونه كه كودكان به كسى كه بازى را ترك كند و به ملاعبه با زنان و طلب رياست بپردازد مىخندند ، سران و رئيسان نيز به كسى كه رياست را رها كند و به كسب معرفت الهى مشغول شود ، لبخند مىزنند و عارفان مىگويند : إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ « 2 » . سبب آن كه لذّت نظر در آخرت افزون از لذّت معرفت در دنياست . ( 1 ) بدان مدركات دو قسم است : 1 - آنچه در خيال مىآيد ، مانند صورتهاى مختلف و اجسام رنگارنگى كه از حيوان و نبات در مخيّله نقش مىبندد . 2 - آنچه به خيال در نمىآيد مانند ذات بارى تعالى و هر چه جسم نيست ، چون علم ، قدرت ، اراده و جز اينها . هنگامى كه آدمى انسانى را مىبيند ، چنانچه چشمانش را بر هم نهد ، صورت او را در مخيّله خود آماده مىيابد به طورى كه گويا به او مىنگرد ، ليكن زمانى كه چشمانش را بگشايد و بنگرد تفاوتى ميان اين دو خواهد ديد كه مربوط به اختلاف ميان آن دو صورت

--> ( 1 ) حديد / 20 : بدانيد زندگانى دنيا بازى و سرگرمى و تجمّل خواهى و برترى جويى و افزون طلبى است . ( 2 ) هود / 38 : اگر ما را سخره مىكيند ، ما نيز شما را به همين گونه مسخره خواهيم كرد . به زودى خواهيد دانست .