غم ، عرض كردند : اى پيامبر خدا ! وادى غم يا چاه غم چيست ؟ فرمود : آن واديى است در جهنّم كه جهنّم هر روز هفتاد بار از آن به خدا پناه مىبرد ، خداوند آن را براى قاريان ريا كار آماده كرده است » « 1 » . اينها كه ذكر شد دربارهء وسعت جهنّم و انشعاب واديهاى آن بود كه به اندازهء واديهاى دنيا و شهوتهاى آن است و تعداد طبقات جهنّم به اندازهء اعضاى هفتگانه‌اى است كه بنده به وسيلهء آنها مرتكب گناه مىشود ، برخى از اين طبقات بالاى برخى ديگرند ، بالاترين آنها جهنّم و پس از آن به ترتيب سقر ، لظى ، حطمه ، سعير ، جحيم و هاويه است . اكنون در عمق هاويه بينديش كه آن را حدّى نيست چنان كه عمق شهوات دنيا نيز حدّى ندارد ، و همان گونه كه هر نياز دنيوى همواره به نيازى بزرگتر از آن منجرّ مىشود هاويه جهنّم نيز به آخر نمىرسد مگر آن كه به هاويه‌اى ژرفتر از آن منتهى مىگردد . گفته‌اند : در خدمت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله بوديم كه آوازى شنيديم ، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود : آيا مىدانيد اين چيست ؟ عرض كرديم : خدا و پيامبرش داناترند ، فرمود : « اين سنگى است كه هفتاد سال است در جهنّم فرو فرستاده شده و اكنون به قعر آن رسيده است » « 2 » . سپس در تفاوت دركات جهنّم بينديش چه در آخرت درجات بزرگتر و برتريها زيادتر است ، و همان گونه كه حرص مردم به دنيا متفاوت است ، برخى چنان در كار دنيا حريص و زياده طلبند كه به غريق شباهت دارند ، و بعضى تا حدّ معينى خود را با آن درگير كرده‌اند از اين رو آتش دوزخ نيز به طور متفاوت دامنگير آنها مىشود چه إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ « 3 » و انواع عذابها به هر گونه كه باشد بر همهء كسانى كه در دوزخند به طور يكسان وارد نمىشود بلكه براى هر كدام از آنها را به نسبت مقدار گناهانش حدّ معلوم و معيّنى است جز اين كه هرگاه همه دنيا و متعلّقات آن به كسى كه عذابش از همه كمتر است عرضه شود حاضر است آن را در برابر سختى كه به آن گرفتار است معاوضه كند . پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « كم عذابترين اهل دوزخ كسى است كه نعلينى از آتش در پاى دارد كه بر اثر گرمى آن مغز او به جوش مىآيد » « 4 » . اينك در حال كسى كه عذابش را سبك كرده‌اند بينديش و وى را با كسى

--> ( 1 ) سنن ابن ماجه شماره 256 ، ابن عدى از حديث ابى هريره ، بيهقى با سند حسن ، التّرغيب و الترهيب ، ج 4 ، ص 468 . ( 2 ) صحيح مسلم ، ج 8 ، ص 150 نظير آن ، التّرغيب و الترهيب ، جر 4 ، ص 470 . ( 3 ) نساء / 40 : خداوند ( حتّى ) به اندازهء سنگينى ذرّه‌اى ستم نمىكند . ( 4 ) المصابيح بغوى ، ج 2 ، ص 222 از حديث ابى هريره با اندك اختلاف در الفاظ ، احمد و بزّار و راويان آنها از روات صحيح‌اند ؛ التّرغيب و التّرهيب ، ج 4 ، ص 487 ؛ المستدرك حاكم ، ج 4 ، ص 581 و گفته است : حديثى صحيح است ؛ صحيح مسلم ، ج 1 ، ص ص 135 و الفاظ از اوست .