بيان خوابهايى كه كاشف احوال مردگان است ، و ذكر اعمالى كه در آخرت سودمند است ( 1 ) از جمله اين خوابها رؤياى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله است كه فرمود : « هر كس مرا در خواب ببيند به حقيقت مرا ديده است چه شيطان به صورت من در نمىآيد . » « 1 » مىگويم : پس از اين غزّالى شمارى از خوابهايى را كه مردم از مردگان ديده‌اند و گوياى احوال آنها در آخرت است يا بيانگر اعمالى است كه در آخرت سودمند است ذكر كرده و نيز خوابهايى را نقل كرده كه متضمّن هيچ يك از اين چيزها نيست بلكه صرف داستانهايى است كه در خواب روى داده است امّا دسته دوّم خوابها چيزهايى است كه در آنچه او در صدد بيان آن است به هيچ وجه مدخليّتى ندارد . دستهء اوّل آنها نيز از رؤياهايى است كه به آنها نمىتوان اعتماد كرد . چه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « رؤياى صالحه جزئى از چهل و شش جزء نبوّت است » « 2 » ، ليكن هر رؤيايى صالحه نيست ، زيرا خفته بر حسب حال و اعتقاد و اندازهء معرفت و اخلاق و عمل و غذا و راستگويى و طهارت ظاهر و باطنش خواب مىبيند . بسا ممكن است بينندهء خواب دربارهء خداوند يا صفات او يا نسبت به پيامبرش يا امامى كه واجب است از او پيروى كند اعتقادى خلاف حقّ داشته يا پديد آورندهء بدعتى در دين باشد ، و يا از كسانى است كه دروغگويى و تبهكارى و گناهان او زياد و خورندهء مال حرام است و امثال اين كارها كه همگى موجب تاريكى دل است و قهرا خوابى كه مىبيند اضغاث و احلام خواهد بود ، چنان كه در گفتار غزالى نيز آمده است : كسانى كه حالشان بدين گونه است بر آنچه در خواب مىبينند نمىتوان اعتماد كرد . همچنين به رؤياى كسى كه شخصى را به خواب بيند كه بر خلاف آنچه در زندگى معتقد بوده اعتقادى موافق عقيدهء او دارد نيز نمىتوان وثوق داشت و اين نوع خوابها زياد اتّفاق مىافتد . از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله روايت شده كه فرموده است : « همان گونه كه زندگى مىكنيد مىخوابيد و همانطور كه بيدار مىشويد برانگيخته خواهيد شد . » « 3 » سپس غزّالى خوابهايى كه در ارتباط با مطالب مورد نظر خود ذكر كرده به كسانى نسبت داده كه يا از منافقان صحابه‌اند . و غزّالى از هواخواهان آنها و امثال آنها بوده و يا از كسانى

--> ( 1 ) صحيح مسلم ، ج 7 ، ص 54 . ( 2 ) پيش از اين ذكر شده است . ( 3 ) اين حديث را در روز انذار فرموده و در كتاب اعتقادات صدوق ، 85 ، نظير آن روايت شده است ؛ بدين صورت : همان گونه كه به خواب مىرويد خواهيد مرد و همانطور كه بيدار مىشويد زنده خواهيد شد - م .