حافظه جز همين صورت تخيّل چيزى باقى نمانده است . آنچه گفته شد شرح كوتاهى از درياى علم خواب بود كه شگفتيهاى آن بى شمار است ، و چرا چنين نباشد كه خواب برادر مرگ است و مرگ شكفت‌ترين شگفتيهاست و شباهت خواب به آن صورت ضعيفى است و اثر آن پرده برداشتن از عالم غيب است تا كسى كه خوابيده است آنچه را در آينده واقع مىشود بشناسد . امّا چه مىانديشى دربارهء مرگ كه حجاب را پاره مىكند و پرده از عالم غيب بكلّى بر مىدارد به طورى كه آدمى همين كه نفسش قطع شود بى درنگ خود را از هر طرف گرفتار عقوبتها و رسواييها و فضيحتها مىبيند كه از آن به خدا پناه مىبريم ، و يا آن كه خود را در ميان نعمتهايى پايدار و دولتى پهناور و بى پايان مشاهده مىكند . در اين هنگام كه پرده از جلو چشمها برداشته شده است به اشقيا گفته مىشود : لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ « 1 » ؛ أَ فَسِحْرٌ هذا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ ، اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ « 2 » ؛ و قول خداوند به اينان اشاره دارد كه فرموده است : وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ « 3 » . پس بر دانشمندترين دانشمندان و حكيمترين حكيمان پس از مردن عجايب و آياتى ظاهر مىشود كه هرگز به دلش خطور نكرده و به ذهنش نرسيده است . لذا اگر انسان خردمند هيچ غمّ و غصّه‌اى جز تفكّر دربارهء خطرات اين حال نداشته باشد كه حجاب از چه چيزى برداشته مىشود ، و از پس پرده چه چيزى نمايان مىگردد آيا شقاوت هميشگى است يا سعادت دايم ، كافى است كه همه عمر در اين فكر مستغرق باشد . شگفتا كه ما با همهء اين خطرات بزرگى كه در پيش روى خود داريم غافليم و از اين شگفت‌تر آن كه به اموال و كسان و فرزندان و اسباب و خاندان بلكه به اعضا و گوش و چشم خود شادمانيم با اين كه مىدانيم به طور قطع و يقين از آنها جدا خواهيم شد ، ليكن كجاست كسى كه روح القدس در دل او بدمد و آنچه را به سرور پيامبران صلّى اللّه عليه و آله گفت به او بگويد : « دوست بدار آنچه را دوست مىدارى كه از آن جدا خواهى شد ، و زندگى كن آنچه مىخواهى كه سرانجام خواهى مرد . و

--> ( 1 ) ق / 22 : تو از اين ( دادگاه بزرگ ) غافل بودى و ما پرده را از چشم تو كنار زديم و امروز چشمت كاملا تيز بين است . ( 2 ) طور / 15 و 16 : آيا اين سحر است يا شما نمىبينيد ، در آن وارد شويد و بسوزيد ، مىخواهيد صبر كنيد يا نكنيد براى شما تفاوتى نمىكند تنها به اعمالتان جزا داده مىشويد . ( 3 ) زمر / 47 : و از سوى خدا امورى بر آنها ظاهر مىشود كه هرگز گمان نمىكردند .