را به طور كلّى به احوال مردگان و اين كه به دو دستهء سعادتمند و تيره بخت منقسم شده‌اند آشنا مىسازد ، ليكن اين كه حال زيد يا عمرو عينا چگونه است به هيچ وجه بر ما روشن نيست ، و اگر ما بر ايمان زيد و عمرو تكيه كنيم نمىدانيم بر چه حالى مرده‌اند و عاقبت آنها چگونه بوده است ، و اگر بر صلاح ظاهر آنها اعتماد كنيم محلّ تقوا دل است و آن امرى نهانى است كه حتّى بر صاحب تقوا نيز پوشيده است چه رسد به ديگرى ، و صلاح ظاهر را بدون تقواى باطن حكمى نيست ، چه خداوند فرموده است : إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ « 1 » . بنابراين شناخت حال زيد و عمرو به مشاهدهء آنها و ديدن آنچه بر آنها جارى مىشود ممكن نيست ، و زمانى كه آنها مىميرند از جهان ملك و شهود به عالم غيب و ملكوت منتقل مىشوند و اين عالم با چشم ظاهر ديده نمىشود و تنها با چشم ديگرى كه در دل هر انسانى آفريده شده است مشاهده مىگردد ؛ ليكن انسان از شهوتها و سرگرميهاى دنيوى پرده‌اى ضخيم فراهم آورده و بر روى آن انداخته است كه با آن چيزى نمىبيند و تا موقعى كه اين پرده از جلو چشم دلش برداشته نشود تصوّر نمىرود بتواند چيزى از عالم ملكوت با آن ببيند . اين پرده چون از جلو چشم پيامبران عليه السّلام برداشته شده بود لا جرم به عالم ملكوت نگريستند و شگفتيهاى آن را مشاهده كردند ، و مردگان را ديدند و از آنها خبر دادند . از اين رو پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فشار قبر را بر سعد بن معاذ و زينب « 2 » دخترش و همچنين پدر جابر را هنگامى كه به شهادت رسيد مشاهده فرمود ، چه آن حضرت خبر داد كه خداوند او را در قرب خود نشانيد بى آن كه پرده‌اى در ميان باشد . اين نوع مشاهده را نمىتوان براى غير از پيامبران و اوليايى كه مقام آنان به ايشان نزديك است اميد داشت و آنچه براى امثال ما ميسّر است مشاهدهء ديگرى است كه ضعيف است جز اين كه آن نيز پرتوى از مشاهده نبوى است و مقصودم از آن ، ديدن در خواب است كه از انوار نبوّت است چنان كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « رؤياى صالحه جزئى از چهل و شش جزء نبوّت است » « 3 » ؛ و اين نيز انكشافى است كه جز با برداشتن اين پرده از جلو چشم دل حاصل نمىشود به همين سبب جز به خواب انسان صالح راستگو نمىتوان اطمينان كرد ، و كسى كه بسيار دروغ مىگويد نمىتوان خواب او را باور داشت و آن كه تباهيها و گناهان بسيار مرتكب مىشود دلش تاريك است

--> ( 1 ) مائده / 27 : خدا تنها از پرهيزگاران مىپذيرد . ( 2 ) در متن چنين آمده و صحيح « رقيّه » است . ( 3 ) صحيح مسلم ، ج 7 ، ص 54 ؛ سنن ابن ماجه ، شماره 3895 .