آثار پوسيده آن را نرم نمىكند . من چون به گورستان مىروم چنانم كه گويى مردگان را مىبينم كه از گورها بيرون آمده‌اند ، و آن چهره‌هاى به خاك آغشته و اجسام دگرگون شده و كفنهاى آلوده آنها را تماشا مىكنم . چه بزرگ است نگاهى كه اگر بندگان آن را در دل جاى دهند تلخى آن بر نفوس بسيار سخت و تلف شدن ابدان به سبب آن شديد خواهد شد . همچنين مستحبّ است كه از مرده تمجيد شود و از او جز به نيكى ياد نكنند . عايشه گفته است : پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « وقتى همنشين شما مرد او را رها كنيد و از او بدگويى نكنيد » « 1 » ؛ و نيز فرموده است : « مرده‌ها را ناسزا مگوييد تا زنده‌ها را آزار دهيد » « 2 » ؛ و نيز : « مردگان را دشنام ندهيد زيرا آنها به آنچه از پيش فرستاده‌اند رسيده‌اند » « 3 » ؛ و نيز فرموده است : « مردگانتان را جز به نيكى ياد نكنيد چه در غير اين صورت اگر از اهل بهشت باشند گناه مىكنيد و اگر از اهل دوزخ هستند آنچه را بدان دچارند براى آنها كافى است . » « 4 » باب هفتم در حقيقت مرگ و آنچه مرده تا نفخهء صور در گور مىبيند ( 1 ) بدان كه مردم در حقيقت مرگ دچار گمانهاى نادرستى هستند و در آن به راه خطا مىروند . برخى پنداشته‌اند كه مرگ نابودى است و حشر و نشرى نيست و خير و شرّ دنباله‌اى ندارد ، و مرگ انسان مانند مرگ حيوانات و خشك شدن گياهان است و اين عقيدهء ملحدان و همهء كسانى است كه به خداوند و روز باز پسين اعتقاد ندارند . گروهى گمان كرده‌اند كه انسان با مرگ معدوم مىشود و مادام كه در قبر است رنج عذاب و لذّت ثواب را در نمىيابد تا آنگاه كه به محشر باز گردانيده شود . ديگران گفته‌اند : روح باقى مىماند و با مرگ نابود نمىشود و آن كه ثواب و عقاب مىيابد روح است نه تن و بدنها به هيچ وجه

--> ( 1 ) سنن ابو داوود ، ج 2 ، ص 573 . ( 2 ) سنن ترمذى ، ج 9 ، ص 151 ، مسند احمد از حديث مغيره . ( 3 ) صحيح بخارى ، ج 3 ، ص 123 از حديث عايشه ؛ مسند احمد ، ج 6 ، ص 180 . ( 4 ) عراقى گفته است : ابن ابى الدّنيا در كتاب الموت آن را به سند ضعيف از حديث عايشه نقل كرده ، و نسائى آن را حديثى خوب خوانده ليكن آن را به همين عبارت منحصر ساخته كه : « مردگانتان را جز به نيكى ياد نكنيد » و صاحب مسند الفردوس آن را با زياده روايت و علامت نسايى و طبرائى را روى آن قيد كرده است .