است تو نيز از خانه خداوند و فرشتگانش كه ساكنان آسمانهاى اويند در غفلتى . از آسمان همان قدر مىدانى كه مورچه از سقف خانه تو مىداند ، و شناخت تو به فرشتگان آسمانها به اندازه شناختى است كه مورچه به تو و ساكنان خانه‌ات دارد . بلى مورجه راهى ندارد كه تو را و شگفتيهاى كاخ تو را و هنرهاى شگرفى كه سازنده‌اش در آن به كار برده بشناسد اما تو اين قدرت را دارى كه در جهان ملكوت سير كنى و عجايب آن را كه مردم از آنها غافلند بشناسى . ما از ادامه سخن در اين زمينه عنان در مىكشيم چه اين امر ميدانى است كه پايانى ندارد و اگر سالهاى دراز آن را پيگيرى كنيم قادر نخواهيم بود آنچه را كه خداوند معرفت آن را به ما تفضّل فرموده است شرح دهيم . همهء معرفت ما در مقايسه با معرفت اولياى الهى و عالمان بسيار حقير و ناچيز است چنان كه شناخت آنها نسبت به معرفت پيامبر ما صلّى اللّه عليه و آله و شناخت آن حضرت نسبت به معرفت فرشتگان مقرّب مانند جبرئيل و اسرافيل و جز آنها اندك مىباشد آنگاه اگر همهء علوم فرشتگان و جنّ و انس با علم خداوند متعال مقايسه شود بىشكّ دانستنيهاى آنها شايستگى آن را ندارد كه به آنها علم گفته شود بلكه اگر دهشت و حيرت و قصور و عجز ناميده شود به واقع نزديكتر است . آرى منزّه است خداوندى كه آنچه را بايد به بندگانش بياموزد آموخت سپس به همهء آنها خطاب كرد و فرمود : وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا « 1 » . اينها مواردى بود كه انديشمندان در خلق خدا فكر خود را در آنها به جولان در مىآورند و در آنها از تفكّر در ذات خدا سخنى نيست ليكن از تفكّر در خلق ناگزير به خالق و عظمت و جلال و قدرت او معرفت حاصل مىشود و هر چه به عجايب صنع الهى بيشتر آشنا شوى معرفت تو نسبت به جلال و عظمت او بيشتر و كاملتر خواهد شد . چنان كه هرگاه عالمى را به سبب دانش او توقير و احترام كنى چنانچه پيوسته بر غرايبى از تصنيف يا شعرا و آگاه شوى و بر شناخت تو نسبت به او افزوده گردد بر حسب آن بر توقير و احترام او مىافزايى تا آن جا كه هر كلمه‌اى از كلمات و هر شعر جالبى از اشعار او بر موقعيّت وى در دلت مىافزايد و تو را به تعظيم بيشتر او وادار مىكند ؛ پس بايد به همين گونه در مخلوقات خداوند و تصنيف و تأليف او بنگرى ، چه آنچه در جهان وجود است همه مخلوق خداوند و تصنيف اوست و تفكّر در آنها پايان ندارد بلكه هر بنده‌اى تنها به اندازه‌اى كه روزى اوست

--> ( 1 ) إسراء / 85 : و جز اندكى از دانش به شما داده نشده است .