« 1 » و نيز : أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها ، رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها « 2 » . بنابراين به ملكوت آسمانها بنگر تا شگفتيهاى عزّت و جبروت را مشاهده كنى . گمان مكن كه مراد از نگاه به ملكوت آن است كه چشمها را بدان خيره كنى و كبودى آسمان و فروغ ستارگان و پراكندگى آنها را تماشا كنى چه بهايم در اين نگاه با تو مشاركت دارند و اگر مراد اين بود خداوند ابراهيم عليه السّلام را در اين گفتار خود نمىستود كه : وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ « 3 » ، بلكه آنچه به حسّ باصره دريافته مىشود قرآن از آن به « ملك و شهادت » تعبير كرده و آنچه را از اين حسّ غايب است و بدان درك نمىشود عالم « غيب و ملكوت » خوانده است ؛ خداوند دانا به غيب و شهادت و جبّار ملك و ملكوت است و هيچ كس به علم او احاطه ندارد مگر آنچه را بخواهد ، و اوست داناى غيب واحدى را بر غيب خود آگاه نمىكند جز آن كه را از پيامبران كه بپسندد . لذا اى نادان ! تفكّرت را در ملكوت آسمانها طولانى كن شايد درهاى آسمان به رويت باز شود و بتوانى با دلت در اقطار آن بگردش درآيى ، تا آن جا كه دلت در پيشگاه عرش رحمان بأيستد ، در اين هنگام است كه مىتوان اميد داشت به رتبهء آن كس برسى كه گفته است : « دلم پروردگارم را ديد » چه رسيدن به مرتبهء دور تر جز با گذشتن از مرتبهء نزديكتر ميسّر نيست و نزديكترين چيز به تو نفس تو است : سپس زمينى كه قرارگاه تو است پس از آن هوايى كه تو را در ميان گرفته و بعد روييدنيها و حيواناتى كه بر روى زمين است ، سپس عجايب جوّ و آنچه ميان آسمان و زمين است پس از آن آسمانهاى هفتگانه و ستارگان و بعد كرسى ، عرش و فرشتگانى كه خازنان عرشند . پس از اين ديده از اينها بردار و نظرت را به سوى پروردگار عرش و كرسى و آسمانها و زمين و آنچه ميان آنهاست متوجّه كن چه ميان تو و او بيابانهاى وسيع و راههاى دور و گردنه‌هاى بلند است و تو هنوز از گردنهء پست نزديك كه شناخت ظاهر نفس تو است فراغت نيافته‌اى و در همين حال با وقاحت زبان مىگشايى و مدّعى معرفت پروردگار مىشوى و مىگويى : من او و آفريدگان او را شناخته‌ام ديگر در چه چيزى بينديشم و به كجا نظر افكنم ؟ لذا اكنون سرت را به سوى آسمان بلند و به سوى آن نظر كن ، و در ستارگان و طلوع و غروب و گردش آنها و در خورشيد و ماه و اختلاف مشارق و مغارب و حركت دايمى

--> ( 1 ) نبأ / 12 : و بر فراز شما هفت آسمان محكم بنا كرديم . ( 2 ) نازعات / 27 و 28 : آيا آفرينش شما ( پس از مرگ ) مشكلتر است يا آفرينش آسمانى كه خداوند بنا نهاده ، سقف آن را برافراشته و آن را منظّم ساخته است . ( 3 ) انعام / 75 : اين چنين ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نشان داديم تا اهل يقين شود .